Borçlar hukukunda edim, borçlunun alacaklıya karşı yerine getirmekle yükümlü olduğu davranışı ifade eder. Bu davranışın niteliğine ve yerine getirilme biçimine göre edimler çeşitli kategorilere ayrılır. Söz konusu ayrımlar yalnızca kuramsal bir sınıflandırma değil; borcun ifası ve ifa edilmemesinin hukuki sonuçları bakımından da belirleyici bir işlev üstlenir.
Edimin Temel Türleri: Verme, Yapma ve Yapmama Borçları
Borçlunun edimi yerine getirmek için sergileyeceği davranış esas alındığında üç temel tür karşımıza çıkar: verme borcu, yapma borcu ve yapmama borcu.
Verme borcu, borçlunun bir şeyi alacaklıya devretmesini gerektiren edimleri kapsar. Satış sözleşmesi uyarınca satılan malın mülkiyetinin alıcıya devredilmesi bu türün tipik örneğidir. Yapma borcu ise borçlunun olumlu bir davranışta bulunmasını zorunlu kılar; bir vekâlet sözleşmesinde vekilin iş görmesi bu kapsamda değerlendirilir. Yapmama borcu ise borçlunun belirli bir davranıştan kaçınmasını içerir; sır saklama yükümlülüğü bu türe örnek gösterilebilir. Verme ve yapma borçlarında edim olumlu bir davranışla, yapmama borçlarında ise kaçınma yoluyla ifa edilir.
Parça Borcu ve Çeşit Borcu Ayrımı
Verme borçları söz konusu olduğunda, borcun konusunun taraflarca nasıl belirlendiği ayrı bir önem kazanır. Taraflar borcun konusunu özellikleriyle somutlaştırarak bireyselleştirmişlerse parça borcu; yalnızca cinsi belirterek ifade etmişlerse çeşit borcu ortaya çıkar.
Bir antikacının vitrininde sergilenen 18. yüzyıldan kalma antika vazonun satışa konu edilmesi parça borcuna; buna karşılık bir kilo pirinç satışı çeşit borcuna örnek oluşturur. Çeşit borcunun belirli bir stok içinden —örneğin depodaki kömürlerden bir ton kömür satışı gibi— borçlanılması hâlinde ise sınırlı çeşit borcundan söz edilir.
Bu ayrımda belirleyici olan, borcun konusunu oluşturan eşyanın niteliği değil, tarafların edimi belirleme konusundaki iradesidir. Nitekim alışveriş hayatında ferden belirlenerek işleme konu olan gayri misli eşya ile sayma, tartma veya ölçme yoluyla belirlenen misli eşya kavramları, parça borcu–çeşit borcu ayrımıyla doğrudan örtüşmez. Bununla birlikte, uygulamada misli eşyanın çoğunlukla çeşit borcuna, gayri misli eşyanın ise parça borcuna konu teşkil ettiği gözden uzak tutulmamalıdır.
Seçimlik Borç
Tarafların borcun konusunun birden fazla edimden oluşacağını, ancak bunlardan yalnızca birinin ifa edileceğini kararlaştırmaları hâlinde seçimlik borç gündeme gelir. Bu durumda alacaklı ya da borçlu, belirlenen edimler arasından birini seçerek ifayı gerçekleştirir. Seçimlik borç, verme borçları içinde ayrı bir düzenleme biçimi olarak karşımıza çıkar ve borcun konusunun belirlenmesi sürecine özgü bir esneklik tanır.
Âni Edim, Sürekli Edim ve Devri Edim
Edimin yerine getirilmesinin zamana yayılıp yayılmadığı da hukuki açıdan önemli bir ayrım oluşturur.
Alacaklının menfaati tek bir anda gerçekleşiyorsa âni edimden söz edilir. Satış sözleşmesinde satıcının mülkiyeti devir borcu ile alıcının bedeli ödeme borcu bu niteliktedir. Buna karşılık, edimin yerine getirilmesi borçlunun süregelen ya da tekrarlayan davranışlarıyla mümkün oluyorsa ve alacaklının menfaati de bu sürece yayılarak gerçekleşiyorsa sürekli edim söz konusudur. Kira sözleşmesinde kiralayanın eşyayı kiracının kullanımına bırakma borcu, vekâlet sözleşmesinde vekilin iş görme borcu ve hizmet sözleşmesinde işçinin edimi bu kategoride yer alır.
Bazı borç ilişkilerinde ise ifanın belirli davranışların aralıklarla tekrarlanmasıyla gerçekleştiği görülür. Bu durumda devri ya da dönemli edimden söz edilir. Satış bedelinin taksitle ödenmesi veya kira parasının her ay ödeneceğinin kararlaştırılması devri edime örnek oluşturur.
Önemli Noktalar
- Edimler, borçlunun davranış biçimine göre verme, yapma ve yapmama borcu olmak üzere üçe ayrılır.
- Parça borcu ile çeşit borcu arasındaki ayrımda belirleyici olan, eşyanın niteliği değil tarafların edimi belirleme iradesinin niteliğidir.
- Çeşit borcunun belirli bir stokla sınırlandırılması hâlinde sınırlı çeşit borcu ortaya çıkar.
- Seçimlik borçta birden fazla edim belirlenmiş olmakla birlikte yalnızca biri ifa edilir.
- Âni edimde alacaklının menfaati tek bir anda, sürekli edimde ise zaman içine yayılarak gerçekleşir.
- Devri (dönemli) edimde ifa, belirli davranışların düzenli aralıklarla tekrarlanmasıyla yerine getirilir.
Temel Kavramlar
| Kavram | Tanım |
|---|---|
| Verme Borcu | Borçlunun bir şeyi alacaklıya devretmesini gerektiren edim türü |
| Parça Borcu | Borcun konusunun taraflarca özellikleri belirtilerek bireyselleştirildiği borç türü |
| Çeşit Borcu | Borcun konusunun yalnızca cinsi belirtilerek ifade edildiği borç türü |
| Seçimlik Borç | Birden fazla edim belirlenmiş olmakla birlikte yalnızca birinin ifa edileceğinin kararlaştırıldığı borç türü |
| Âni Edim | Alacaklının menfaatinin tek bir anda gerçekleştiği edim türü |
| Sürekli Edim | Alacaklının menfaatinin borçlunun süregelen veya tekrarlayan davranışlarıyla zaman içine yayılarak gerçekleştiği edim türü |
Başvurulabilecek Kaynaklar
- Akyol, Ş. (1995). Borçlar Hukuku Genel Hükümler I. İstanbul.
- Eren, F. (2010). Borçlar Hukuku Genel Hükümler. İstanbul.
- Kocayusufpaşaoğlu, N. (2010). Borçlar Hukukuna Giriş, Hukuki İşlem, Sözleşme. İstanbul.
- Kılıçoğlu, A. (2012). Borçlar Hukuku Genel Hükümler. Ankara.
- Oğuzman, M. K. & Öz, T. (2012). Borçlar Hukuku Genel Hükümler C.I. İstanbul.
- Reisoğlu, S. (2011). Borçlar Hukuku Genel Hükümler. İstanbul.
- Tekinay (1993). Borçlar Hukuku Genel Hükümler (7. Bası). İstanbul.
- Akıntürk, T. & Ateş Karaman, D. (2012). Borçlar Hukuku (18. B.). İstanbul.