Tarım Nedir? Ekonomideki Yeri ve Önemi

Tarımın Tanımı ve Tarımsal Faaliyetin Kapsamı

Tarım, bitkisel ve hayvansal ürünlerin üretimi, işlenmesi, girdi üretimi ve pazarlanması gibi birbirini izleyen süreçleri kapsar. Doğal kaynakların uygun girdilerle birlikte kullanılmasıyla gerçekleştirilen her türlü üretim, yetiştirme, işleme ve pazarlama faaliyeti tarımsal faaliyet olarak tanımlanır. Bu tanım; toprak, su, biyolojik kaynaklar ve tarımsal girdilerin kullanılmasıyla yürütülen bitkisel, hayvansal, su ürünleri, mikroorganizma ve enerji üretimini kapsamaktadır.

Tarım üç ana kısımda ele alınır: bitkisel üretim, hayvansal üretim ve tarım ürünleri ile girdileri teknolojisi. Bitkisel üretimde tohum, hayvansal üretimde ise damızlık materyal esas alınır. Tarım işletmesi içinde ham ya da yarı mamul düzeyinde işlenen ürünler söz konusu olduğunda zirai sanatlar, yani tarım ürünleri teknolojisinden söz edilir. Buna karşın tarım ürünlerini hammadde olarak kullanan ve imalat sanayii bünyesinde yer alan tarıma dayalı sanayi, bir tarımsal faaliyet değil sanayi faaliyeti olarak kabul edilir.

Tarım, yeryüzündeki kara parçalarının yalnızca bir bölümünde yapılmakta; her ülkenin ekonomisi açısından stratejik bir öneme sahip bulunmaktadır. Neolitik Döneme kadar avcı ve toplayıcı olarak yaşayan insanlık, MÖ 10-7 bin yılları arasında yerleşik yaşama geçerek tarım yapmaya ve hayvan yetiştirmeye başlamıştır. İlkel tarım biçimleri; elle ekim, sopa ile ekim, ocak açarak ekim ve çapa ile ekim olmak üzere dört aşamada incelenir. Tarım, tarım işletmesi adı verilen ekonomik birimlerde çiftçiler tarafından yürütülür. Çiftçi; mal sahibi, kiracı, yarıcı veya ortakçı olarak en az bir üretim dönemi tarımsal üretim yapan gerçek ya da tüzel kişilerdir.

Tarım Ekonomisinin Tanımı, Kapsamı ve Alt Dalları

Tarımsal faaliyetin iki temel boyutu vardır: teknik boyut ve ekonomik boyut. Teknik boyut yetiştiricilikle, ekonomik boyut ise teknik uygulamaların verimli, kârlı ve rasyonel biçimde gerçekleştirilmesiyle ilgilenir. Tarım ekonomisi; ekonominin temel prensiplerini tarımsal faaliyete ilişkin sorunlara çözüm aramada kullanan uygulamalı ve sosyal bir disiplindir. Bu çerçevede üreticilerin kıt üretim faktörlerini (arazi, emek, sermaye) nasıl kullanacaklarını ve elde edilen ürünlerin tüketicilere nasıl ulaştırılması gerektiğini inceler.

Tarım ekonomisi, tüketicilerin tüketim alışkanlıklarını ve tercihlerini belirlemeyi, bu tercihlere uygun ürünlerin yetiştirilmesini, üretim ve dağıtımın en uygun biçimde gerçekleştirilmesini, ürün pazarlama yöntemlerini, işletme yönetimini, tarım politikalarını, tarımsal kalkınma ekonomisini ile ulusal ve uluslararası ekonomiyi ilgi alanına almıştır. Belirli miktarda girdi kullanarak mümkün olan en fazla ürünü elde etmek, yani ekonomik etkinliği gerçekleştirmek tarım ekonomisinin temel amacıdır. Teknik açıdan etkin olan bir girdinin işletmede ekonomik açıdan etkin olmayabileceği de göz önünde bulundurulmalıdır. Örneğin bir tarımsal mücadele ilacının önlediği verim kaybının parasal değeri, bu mücadele için yapılan masraftan düşükse söz konusu uygulama ekonomik yönden etkin değildir.

Tarım ekonomisinin başlıca dalları şunlardır: Tarımsal Üretim Ekonomisi, Tarım İşletmelerinin Planlanması, Tarım Muhasebesi, Tarımsal Finansman, Tarımsal Kıymet Takdiri, Tarımsal Proje, Tarımsal Pazarlama, Tarımsal Kooperatifçilik, Tarım Ekonomisi İstatistiği, Doğal Kaynaklar ve Çevre Ekonomisi, Ekonometri, Tarım Tarihi ve Deontolojisi, Tarım Politikası, Kırsal Sosyoloji, Kırsal Kalkınma, Tarımsal Yayım ve İletişim ile Tarım Hukuku. Bu bilim dallarının tamamı, ekonomik, sosyal ve teknik gelişmelerin sonucunda zamanla tarım ekonomisinden doğmuştur.

Mikro düzeyde tarım ekonomisinin öncelikli konusu tarımsal üretim ekonomisi ve kaynak kullanımıdır. Tarımsal işletmecilik ise tarım işletmelerinin rasyonel ve kârlı biçimde çalışmasını sağlayacak ilke ve uygulamaları inceler. Bu alanda yanıt aranması gereken dört temel soru şöyle sıralanır: Ne üretilecektir? Nasıl üretilecektir? Ne kadar üretilecektir? Nerede ve ne zaman üretilecektir? Bu sorulara verilecek doğru yanıtlar, tarım işletmecisinin verimliliği artırmasına ve kârlılığa ulaşmasına zemin hazırlar.

Tarım Ekonomisinin Diğer Bilimlerle İlişkisi ve Kullanılan Yöntemler

Tarım ekonomisi, tarım sektöründeki verimlilik sorunlarıyla uğraşan uygulamalı bir bilim dalı olarak hukuk, ahlak, etik, sosyoloji, psikoloji, agronomi, zootekni, jeoloji, mühendislik, ormancılık, istatistik, matematik ve ekonometri gibi çeşitli teknik ve sosyal bilimlerle yakın ilişki içindedir.

Hukuk alanıyla ilişki özellikle belirgindir. Tarım hukuku; insanlar arasındaki hukuki ilişkileri ve tarım alanında insanların birbirleriyle ve tarımla olan bağlantılarının hangi yasal mevzuatla düzenlendiğini inceler. Ekonomik faaliyetlerde nihai hedef olan kâr, yasalar, ahlak kuralları ve etik ilkeler çerçevesinde elde edilmelidir. Belirsizlik altında karar verme süreci hem ekonomiyle hem de psikolojiyle ilgilidir. Kaynak kullanımında, yeni tekniklerin benimsenmesinde ve tüketim konularında ise sosyoloji devreye girmektedir. Son yıllarda tarımsal sorunların çözümünde verilerin toplanması, analizi, modellerin kurulması ve iktisat teorisinin sınanması gibi alanlarda matematik, istatistik ve ekonometriden giderek daha fazla yararlanılmaktadır.

Tarım ekonomisi çalışmalarında kullanılan araştırma yöntemleri sekiz grupta toplanabilir. Endüksiyon (tümevarım) yönteminde tek tek olaylardan genel kurala ulaşılır; veriler hipoteze bağlı olmaksızın nesnel biçimde toplanıp analiz edilir. Dedüksiyon (tümdengelim) yönteminde genel kurallardan bireysel sonuçlar çıkarılır ve hipotez geçerli verilerle test edilir. Tarihî yöntem, ekonomik, sosyal ve teknik olayların geçirdiği değişimleri ve bu değişimlerin nedenlerini ortaya koymaya yarar. Gözlem ve tecrübe yönteminde olaylar doğal akışında incelenir; küçük ölçekli testler yapılarak daha geniş uygulamalardan çıkacak sonuçlar öğrenilmeye çalışılır. Anket ve örnekleme yönteminde sosyal ve ekonomik olayların belirli bir kısmı görüşme yoluyla incelenir; tüm popülasyonun incelenmesi tam sayım, popülasyonun belirli bir kesiminin incelenmesi ise örnekleme olarak adlandırılır. Bunların yanı sıra monografi, istatistik ve ekonometri yöntemleri de tarım ekonomisi araştırmalarında yaygın biçimde kullanılır.

Tarımsal Faaliyetin Kendine Özgü Nitelikleri

Tarımı diğer sektörlerden ayıran ve sorunlarının doğru biçimde ele alınabilmesi için bilinmesi gereken çeşitli özellikler mevcuttur.

Tarımsal üretimde elde edilen ürünler organik maddelerdir; insan etkisi üretimin esas faktörleri olan toprak ve iklime bağlı olarak oldukça sınırlı kalır. Tarımda iş ve aile yaşantısı bir bütündür; küçük işletmelerde mülkiyet ve kullanım hakları ailelere aittir, işletme geliri ile aile harcamaları arasında net bir ayrım yapmak güçtür. Bu yapısıyla tarımla uğraşmak yalnızca ekonomik bir faaliyet değil, aynı zamanda bir yaşam biçimidir.

Tarımsal üretim doğal koşullara bağımlıdır; çiftçiler yetiştirmek istedikleri ürünü serbestçe seçemez, iklim ve toprak şartlarına uymak zorundadır. Örneğin çay üretimi için bulutlu ve bol yağışlı alanlar, turunçgil yetiştiriciliği için uzun süreli donun yaşanmadığı bölgeler uygundur. Aynı tarımsal ürünler farklı toprak ve iklim koşullarında farklı verim ve kalitede elde edilebilir; Malatya'da kayısı, Aydın'da incir daha kaliteli üretilmesinin nedeni budur. Aynı arazide sürekli aynı ürünün yetiştirilmesi toprağı yıpratır, hastalık ve zararlıları artırır; bu yüzden bitkiler münavebeye, yani ekim nöbetine sokulur.

Tarım işletmelerinde genellikle çeşitli ürünler yetiştirilir. Bunun başlıca nedenleri arasında iklim koşulları, piyasa fiyatları, çiftçinin kendi ihtiyacı, hayvanların yem gereksinimi, iş gücünü daha iyi değerlendirme ve olası zararın kısmen telafi edilebilmesi sayılabilir. Bununla birlikte her yıl aynı ürünü yetiştiren "plantaj işletmeleri" de vardır; kahve, kauçuk ve çay işletmeleri buna örnektir.

Tarımsal faaliyette mevsim değişimleri nedeniyle işler kesintilidir ve iş gücü ihtiyacı mevsimlere göre farklılık gösterir. Kışın tarla ve bahçe işleri en düşük düzeyde seyrederken ilkbaharla birlikte ekim, dikim ve bakım işleri artar; yazın ise hasat dolayısıyla iş gücü ihtiyacı yükselir. Tarımda makine kullanımı mevsime, arazi yapısına, işletme büyüklüğüne ve yetiştirilen ürünlerin çeşitliliğine göre değişir; bu nedenle her aşamada yaygın makine kullanımı söz konusu olmaz.

Tarımda ürün elde edebilmek için belirli bir sürenin geçmesi zorunludur. Domates için 3-4 ay, buğday için 8-10 ay, kuzu elde etmede 6 ay, süt ineği için 2,5-3 yıl, elma için 4-5 yıl, zeytin için ise 13-14 yıl bu sürelere örnek gösterilebilir. Türkiye'de tarım işletmelerinin yaklaşık yüzde seksen beşi 100 dekara kadar genişlikte olup işletmeler genellikle küçük ölçeklidir. Bu yapıda işletmelerin büyük bölümü öncelikle kendi ihtiyaçlarını karşılar, artan ürünü pazara sunar. Ancak üretim hacminin artmasıyla birlikte uzmanlaşma ve pazara yönelik çalışma da teşvik edilmektedir.

Risk ve belirsizlik tarım sektörünü diğer sektörlerden daha fazla etkiler. Verim belirsizliği, fiyat ve gelir belirsizliği ile sosyal ve kurumsal yapı belirsizliği tarımda karşılaşılan başlıca belirsizlik türleridir. Çiftçiler bireysel olarak fiyatları etkileme gücüne sahip olmadığından piyasada oluşan fiyatları kabul etmek durumundadır. Risk ve belirsizliğin etkilerini azaltmak için tarım sigortasından yararlanılması, ürün çeşitlendirmesi, piyasanın yakından izlenmesi ve sözleşmeli tarım gibi önlemlere başvurulabilir.

Tarımsal üretimde Azalan Verim Kanunu geçerlidir: girdi miktarı artırıldıkça elde edilen ürün miktarındaki artış hızı giderek yavaşlar, belirli bir noktadan sonra girdideki artışa karşın ürün miktarında mutlak bir azalmayla karşılaşılır. Tarım ürünlerinin talep ve arz esneklikleri düşüktür; bu durum ürün fiyatlarında şiddetli dalgalanmalara yol açar. Türkiye’de kuru soğan ve patates piyasası bu dalgalanmaların yaşandığı tipik örnekler arasında gösterilmektedir. Tarım kesiminde eğitim ve gelir düzeyi görece düşüktür; bu durum hem verimliliği sınırlamakta hem de kırsal kalkınma politikalarının öncelikli hedefi haline gelmektedir.

Önemli Noktalar

• Tarım; bitkisel, hayvansal ve su ürünleri üretimini, girdi teknolojisini ve pazarlamayı kapsayan ekonomik, sosyal ve teknik bir faaliyet alanıdır.
• Tarımsal faaliyetin doğal koşullara bağımlılığı, mevsimsallik, işletmelerin küçük ölçekli yapısı ve yüksek risk düzeyi tarım sektörünü diğer sektörlerden ayıran temel özellikler arasında sayılır.
• Tarım ekonomisi, kıt üretim faktörlerinin (arazi, emek, sermaye) en verimli biçimde kullanılmasını araştıran uygulamalı ve sosyal bir disiplindir; ne, nasıl, ne kadar ve nerede üretileceği sorularına yanıt arar.
• Azalan Verim Kanunu gereği, belirli bir noktadan sonra ek girdi kullanımı üretim artışı sağlamaz; tarım ürünlerinin düşük talep ve arz esnekliği fiyatlarda şiddetli dalgalanmalara yol açar.
• Tarım ekonomisi; hukuk, sosyoloji, psikoloji, agronomi, istatistik ve ekonometri gibi pek çok disiplinle iç içe çalışan geniş bir uygulama alanına sahiptir.

Temel Kavramlar

Başvurulabilecek Kaynaklar

• Forster, G.W. (1953). Farm Organization and Management. New York: Prentice Hall.
• Karacan, A.R. (1991). Tarım İşletmelerinin Finansmanı ve Tarımsal Kredi. İzmir: E.Ü. Basımevi.
• Erkuş, A. ve Bülbül, M. (2006). Tarım Ekonomisi. Ankara: Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları.
• T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. (2023). Tarımsal Üretim İstatistikleri. Ankara.