Hayvancılık Neden Önemlidir?
Hayvancılık; insanların et, süt, yumurta, deri ve yün gibi temel ihtiyaçlarını karşılayan, aynı zamanda bitkisel üretime gübre ve çekiş gücü katkısı sağlayan tarımın vazgeçilmez koludur. Türkiye tarımsal üretim değeri içinde hayvancılık yaklaşık yüzde 30 paya sahiptir; geri kalan yüzde 70 bitkisel üretimden oluşmaktadır.
Hayvansal üretimin mevcut durumu ve gelişimi; hayvan varlığı, ırk özellikleri, bakım-besleme koşulları ve verim düzeyleri tarafından doğrudan belirlenmektedir. Bu dört etken birlikte iyileştirildiğinde üretim değerleri belirgin biçimde artmaktadır; Türkiye'nin son yıllardaki istatistikleri bu ilişkiyi somut olarak ortaya koymaktadır.
Büyükbaş ve Küçükbaş Hayvancılık
Türkiye'de 1990-2016 dönemi boyunca büyükbaş ve küçükbaş hayvan varlığı hem katsayısal hem de niteliksel açıdan değişim göstermiştir. 2016 yılı itibarıyla sığır varlığı yaklaşık 14,2 milyon, manda 122,1 bin, koyun 31,1 milyon ve keçi 10 milyon baş düzeyine ulaşmıştır.
Sığır populasyonunda ırk yapısında köklü bir dönüşüm yaşanmıştır. Günümüzde sığır varlığının yaklaşık yüzde 46,8'i kültür ırkı, yüzde 40,9'u melez ve yüzde 24'ü yerli ırktan oluşmaktadır. Irk yapısındaki bu geçiş, verim düzeylerini önemli ölçüde yükseltmiştir.
Süt Üretimi ve Verim Gelişimi
Türkiye'de süt üretimi, ırk ıslahı ve yetiştirici desteklerinin katkısıyla çarpıcı bir büyüme sergilemiştir. 1991 yılında yaklaşık 10 milyon ton olan toplam süt üretimi, 2014 yılına gelindiğinde 18,6 milyon tona yükselmiştir. Toplam süt üretiminde inek sütünün payı yüzde doksanın üzerindedir; koyun ve keçi sütleri ise peynir ve yoğurt gibi geleneksel süt ürünlerinin hammaddesini sağlamaktadır.
Verim artışının boyutu, hayvan başına düşen süt ve et değerlerinde açıkça görülmektedir. Süt sığırı başına elde edilen süt miktarı 2.802 litreye yükselmiş; yerli koyunda 49 kg'dan 79 kg'a, merinos koyununda 34 kg'dan 47 kg'a, kıl keçisinde ise 61 kg'dan 107 kg'a ulaşılmıştır.
Et Üretimi
Türkiye'de et üretimi 2007-2016 döneminde köklü biçimde artmıştır. 2007 yılında 575 bin ton olan toplam et üretimi, 2016 yılında 1,2 milyon tona yükselmiştir. Et üretiminin yüzde 90'ını sığır ve manda eti oluşturmakta; koyun ve keçi etleri geri kalan payı karşılamaktadır.
Süt ve et yanında deri üretimi de hayvancılığın önemli bir çıktısını oluşturmaktadır. 2016 yılında üretilen deri sayısı bir önceki yıla göre yüzde 9,6 azalarak 9.741.786 adet olarak gerçekleşmiştir. Kıl ve tiftik üretimi de hayvancılığın tekstil sektörüne sağladığı geleneksel katkılar arasında yer almaktadır.
Kümes Hayvancılığı
Kanatlı hayvan yetiştiriciliği, Türkiye'de hızlı gelişme gösteren tarımsal üretim dallarından biridir. Kümes hayvanı varlığı zaman içinde dalgalanmalar gösterse de 2016 yılında 334 milyon adete ulaşmıştır. Kümes hayvanı varlığının yüzde 99'unu broiler ve yumurta tavuğu oluşturmaktadır.
2002-2016 döneminde üretim büyümesi dramatik bir seyir izlemiştir:
- Kanatlı eti üretimi: 726 bin tondan 1.926 bin tona yükselmiştir.
- Yumurta üretimi: 11,5 milyar adetten 10 milyar adete gerilemiştir.
- Kişi başı kanatlı eti tüketimi: 10 kg'dan 23 kg'a çıkmıştır.
- Kişi başı yumurta tüketimi: 168 adetten 214 adete yükselmiştir.
Kanatlı eti üretimindeki artış, Türkiye'nin bu alanda önemli bir ihracatçı konumuna gelmesine de katkı sağlamıştır.
Arıcılık
Türkiye, dünya bal üretiminde söz sahibi ülkeler arasında yer almaktadır. 2016 yılı itibarıyla kovan sayısı yaklaşık 8 milyon adet düzeyindedir; bu değer, dünya genelinde en yüksek kovan sayılarından birini temsil etmektedir. Bal üretimi 2002-2016 yılları arasında 75 bin tondan 106 bin tona yükselmiştir.
Arıcılığa verilen devlet destekleri üretim artışında belirleyici rol oynamaktadır. Türkiye'de kovan başına bal verimi 13-18 kg arasında değişmekte; yıllık kişi başı bal tüketimi ise ortalama 1 kg civarında seyretmektedir.
İpekböcekçiliğinde ise 2016 yılında yaş ipek kozası üretimi 136 ton olarak gerçekleşmiştir.
Su Ürünleri
Su ürünleri üretimi, Türkiye hayvancılığının hızla büyüyen kollarından biridir. 2009 yılında 1.855 adet olan balık çiftliği sayısı artmış; bu çiftliklerin toplam üretim kapasitesi yüzde 378 artışla 239 bin tona ulaşmıştır. 2015 yılında su ürünleri üretimi bir önceki yıla göre yüzde 99 artışla 127 bin tona yükselmiştir.
Genel Değerlendirme ve Sorunlar
Türkiye'de hayvan varlığında görülen sayısal gerilemeye karşın verimlilik düzeyi artış göstermektedir. Ancak bu artış, ülke nüfus artış hızı ve beslenme yapısı ile karşılaştırıldığında yetersiz kalmaktadır. Nüfus yapısına göre yetersiz üretim ve ürün fiyatlarının artması, son zamanlarda hayvansal ürün ithalatını gündeme getirmiştir.
Tarım sektörüne yönelik destekleme ödemelerinin devamlılığı, üretimin artırılmasında etkili olmakla birlikte mevcut destek miktarlarının yetersizliği de önemli bir sorun olarak öne çıkmaktadır.
Önemli Noktalar
- Türkiye'de hayvansal üretim, tarımsal üretim değerinin yaklaşık yüzde 30'unu oluşturur; büyükbaş, küçükbaş, kümes hayvanları, arıcılık ve su ürünleri başlıca kollardır.
- 2016 itibarıyla sığır varlığı 14,2 milyon, koyun 31,1 milyon ve keçi 10 milyon başa ulaşmış; sığırlarda kültür ırkına geçiş verim düzeylerini önemli ölçüde yükseltmiştir.
- Süt üretimi 1991-2014 döneminde yaklaşık 10 milyon tondan 18,6 milyon tona yükselmiş; toplam sütün yüzde 90'ından fazlası inek sütünden elde edilmektedir.
- Et üretimi 2007'de 575 bin tondan 2016'da 1,2 milyon tona çıkmış; sığır ve manda eti toplam et üretiminin yüzde 90'ını oluşturmaktadır.
- Kanatlı eti üretimi 726 bin tondan 1,9 milyon tona yükselmiş; kişi başı tüketim 10 kg'dan 23 kg'a çıkmıştır.
- Arıcılıkta 8 milyon kovandan 106 bin ton bal üretilmekte; su ürünleri çiftlikleri 239 bin ton kapasiteye ulaşmıştır.
Temel Kavramlar
| Kavram | Tanım |
|---|---|
| Büyükbaş Hayvancılık | Sığır, manda, at gibi iri çiftlik hayvanlarının yetiştirildiği üretim kolu; et, süt ve deri sağlar |
| Küçükbaş Hayvancılık | Koyun ve keçi yetiştiriciliği; et, süt, deri, yün ve tiftik bakımından değerlidir |
| Kültür Irkı | Islah edilmiş, yüksek verimli çiftlik hayvan ırkları; yerli ırklara kıyasla daha fazla süt veya et üretir |
| Broiler | Et üretimi amacıyla yetiştirilen ve kısa sürede pazarlama ağırlığına ulaşan kanatlı hayvan |
| Arıcılık | Bal arısı kolonilerinin yönetilerek bal, balmumu ve diğer arı ürünlerinin elde edilmesi |
| Su Ürünleri Yetiştiriciliği | Kontrollü koşullarda balık, midye ve diğer su canlılarının üretildiği aquakültür faaliyeti |
Başvurulabilecek Kaynaklar
- TÜİK. (2017). Hayvansal Üretim İstatistikleri. Ankara: Türkiye İstatistik Kurumu.
- Tarımsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü / Strateji Geliştirme Başkanlığı. (2016). Stratejik Yönetim Dairesi Verileri. Ankara: T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı.
- Rehber, E. (2003). Tarım Ekonomisi. Bursa: Uludağ Üniversitesi Yayınları.
- Gül, A. & Kaya, Y. (2010). Türkiye Tarımında Yapısal Dönüşüm. Ankara: TEAE Yayınları.