Bitkisel Üretim ve Bahçe Tarımı

Bitkisel Üretim Nedir? Tarımsal Üretimdeki Yeri

Bitkisel üretim; tarla ve bahçe koşullarında yetiştirilen tahıl, baklagil, endüstri bitkisi, meyve ve sebze türlerinin elde edilmesini kapsayan tarımsal üretim dalıdır. Türkiye tarımsal üretim değeri içinde bitkisel üretim yaklaşık yüzde 70, hayvansal üretim ise yaklaşık yüzde 30 paya sahiptir. Bu oranlar bitkisel üretimin Türk tarımındaki merkezi önemini somut biçimde ortaya koymaktadır.

Türkiye'de tarımsal üretim; genel olarak küçük arazilerde, bölünmüş parsellerde ve aile işletmeciliği tarzında gerçekleştirilmektedir. Ortalama arazi genişliği tarım işletmelerinde 61 dekardır; bu değer küresel ölçekte oldukça küçüktür. İşletmelerin büyük çoğunluğu bünyesinde hem bitkisel hem hayvansal üretime yer vermektedir; yalnızca hayvancılıkla uğraşan işletmelerin oranı ise yüzde 2,8 düzeyinde kalmaktadır.

Tarım Arazilerinin Yapısı ve Sınırlılığı

Tarımsal üretimde en verimli araziler tarla ve bahçe arazileridir. Bu araziler tarım işletmelerinin ağırlık noktasını ve temel gelir kaynağını oluşturmaktadır. Tarla arazisi; pulluk altındaki işlenen alan, nadas arazisi ve belirli dönemlerde tarla olarak kullanılan alanları kapsar.

Türkiye'de tarla arazileri son kullanım sınırına ulaşmış durumdadır. Bu durum, tarım arazilerini genişleterek üretimi artırmanın artık mümkün olmadığını göstermektedir. Bunun yerine birim alandan daha fazla üretim, yani verimlilik artışı, bitkisel üretimde büyümenin zorunlu yolu haline gelmiştir.

Tarihsel açıdan değerlendirildiğinde, 1950-1960 döneminde Marshall yardımının da katkısıyla işlenen tarla arazileri genişlemiştir. Bu dönemde artan traktör sayısı, tarımsal krediler ve olumlu iklim koşulları tarımsal üretimi artırmıştır. Uzun vadede bahçe alanları da toplam alan içinde oransal olarak yükselmiş; sebze alanları yaklaşık 6,5 kat, bağ alanları 5 kat, zeytin alanları ise 2 kat artmıştır.

Tahıllar ve Baklagiller

Türkiye'de kültür bitkileri içinde tahıllar ekonomik açıdan en kritik grubu oluşturmaktadır. Buğday, arpa, çavdar ve mısır başlıca tahıllar arasında yer alırken mercimek, fasulye ve nohut önemli baklagil ürünleridir.

1980-2016 döneminde tahıllar üzerindeki verimlilik artışları dikkat çekicidir:

• Buğday: Verimi yaklaşık yüzde 54 artmış; hektar başına 1.829 kg'dan 2.815 kg'a ulaşmıştır.
• Mısır: Verimi yaklaşık yüzde 343 artmış; hektar başına 2.127 kg'dan 9.420 kg'a yükselmiştir.

Bu verimlilik artışları; gelişmiş tohumların kullanımı, sulama altyapısının iyileştirilmesi ve tarımsal girdilerin artırılmasının bir yansımasıdır. Bununla birlikte 2009 yılında yaşanan kuraklık, üretimde genel bir düşüşe yol açmıştır.

Endüstri Bitkileri

Pamuk, tütün, şekerpancarı, ayçiçeği ve patates, Türkiye tarımında büyük ekonomik değer taşıyan endüstri bitkileri grubudur. Bu ürünlerde ekiliş ve üretimde dönemsel dalgalanmalar yaşanmış; ancak verimlilik artışı sürekli bir eğilim olarak belirgin biçimde kendini göstermiştir.

1980-2016 döneminde kaydedilen verimlilik artışları şu boyutlardadır:

• Pamuk: Hektar başına verim 744 kg'dan 5.050 kg'a çıkmıştır.
• Şekerpancarı: Hektar başına verim 25.119 kg'dan 60.460 kg'a ulaşmıştır.
• Patates: Hektar başına verim 16.393 kg'dan 32.830 kg'a yükselmiştir.

Tütün, söz konusu dönemde üretim ve verimlilik açısından genel bir düşüş seyri izlemiştir. Pamuk, şekerpancarı ve patates ise çarpıcı verimlilik artışlarıyla Türkiye tarım ekonomisindeki önemini pekiştirmiştir.

Meyvecilik ve Bahçe Tarımı

Türkiye'de entansif tarımın gelişmesiyle meyve ve sebze yetiştiriciliği önemli ölçüde büyümüştür. Bu alanda Türkiye'nin dünyada ilk sıralarda yer aldığı pek çok ürün bulunmaktadır. Fındık, elma, portakal, antep fıstığı, incir, kayısı, zeytin ve üzüm Türkiye meyvecilik üretiminin öne çıkan ürünleridir.

2009-2016 döneminde meyve üretimindeki artışlar dikkat çekicidir:

• Elma: yüzde 5,2 artış
• Kayısı: yüzde 10,5 artış
• Erik: yüzde 21,1 artış
• Şeftali: yüzde 23,2 artış
• Zeytin: yüzde 34,0 artış
• Antep fıstığı: yüzde 107,3 artış

Turunçgil meyvelerden portakal yüzde 9,5, mandalina ise yüzde 58,0 oranında artış kaydetmiştir.

Sebzecilik

Türkiye, pek çok sebze türünde önemli bir üretici konumundadır. 2016 yılında sebze üretim miktarı, 2009 yılına kıyasla yüzde 13 oranında artarak yaklaşık 30 milyon tona ulaşmıştır.

Bu dönemde öne çıkan ürünler şunlardır:

• Domates: Üretim yüzde 17,3 artarak 13 milyon tona yükselmiştir. Türkiye, domates üretiminde dünya sıralamasında üst konumlarda yer almaktadır.
• Kuru soğan: yüzde 14,7 artış
• Taze fasulye: yüzde 5,8 artış
• Patlıcan: yüzde 4,6 artış

Sebze üretimindeki bu artışta modern sulama sistemlerinin yaygınlaşması belirleyici rol oynamaktadır. Salma sulamanın hâkim olduğu geleneksel yapının yanı sıra son yıllarda damla ve yağmurlama sulama gibi teknolojik yöntemlere geçiş, birim alandan elde edilen ürün miktarını önemli ölçüde artırmıştır.

Önemli Noktalar

• Bitkisel üretim, Türkiye tarımsal üretim değerinin yaklaşık yüzde 70'ini oluşturur; tarla ve bahçe arazileri bu üretimin temel zeminidir.
• Türkiye'de ortalama tarım işletme büyüklüğü 61 dekar olup aile işletmeciliği egemendir; tarla arazileri kullanım sınırına ulaşmış, verimlilik artışı zorunlu hale gelmiştir.
• 1980-2016 döneminde buğday verimi yüzde 54, mısır verimi yüzde 343 artmıştır; endüstri bitkilerinde de paralel verimlilik artışları kaydedilmiştir.
• Türkiye, fındık, antep fıstığı, kayısı, incir ve zeytin gibi pek çok meyve türünde dünya üretiminde önemli bir paya sahiptir.
• 2016'da Türkiye sebze üretimi yaklaşık 30 milyon tona ulaşmış; domates tek başına 13 milyon ton üretimle öne çıkmıştır.
• Modern sulama teknolojilerinin (damla, yağmurlama) yaygınlaşması bitkisel üretimdeki verimlilik artışının temel itici gücüdür.

Temel Kavramlar

Başvurulabilecek Kaynaklar

• TÜİK. (2017). Bitkisel Üretim İstatistikleri. Ankara: Türkiye İstatistik Kurumu.
• Gül, A. & Kaya, Y. (2010). Türkiye Tarımında Yapısal Dönüşüm. Ankara: TEAE Yayınları.
• Rehber, E. (2003). Tarım Ekonomisi. Bursa: Uludağ Üniversitesi Yayınları.
• Tan, A. (2010). Türkiye Bitkisel Genetik Kaynakları. İzmir: AARI Yayınları.