Algı ve Dikkat: Zihnin Dünyayı Yorumlayışı

Derinlik Algısı ve Görsel İpuçları

İnsan gözünün retinası, çevredeki nesneleri iki boyutlu görüntüler olarak kaydeder. Ancak beyin, çeşitli ipuçlarını değerlendirerek bu görüntüleri üç boyutlu bir uzamsal algıya dönüştürür. Bu süreç, tek göze bağlı (monoküler) ve iki göze bağlı (binoküler) derinlik algısı ipuçları aracılığıyla gerçekleşir.

Tek göze bağlı ipuçlarından biri olan akomodasyon, göz kaslarının hareket etmesiyle göz merceğinin şeklini değiştirmesi temeline dayanır. Bunların yanı sıra ressamların iki boyutlu düzlemde derinlik yanılsaması yaratmak için kullandıkları resimsel ipuçları da bu kategoride yer alır. Resimsel ipuçlarının başlıcaları şunlardır:

• Binişim (üst üste binme): Bir nesnenin diğerini kısmen örtmesi, örtülen nesnenin daha geride olduğu çıkarımına yol açar. Görme sistemi nesneleri bütün olarak algılama eğiliminde olduğundan, kısmen görünen bir nesne yine de tam olarak tanınır ve uzaklık ilişkisi buna göre kurulur.
• Göreli büyüklük: Uzaktaki nesneler retinada daha küçük görüntü oluşturur. Bu büyüklük farkı, uzaklık hakkında önemli bir ipucu sağlar.
• Doğrusal perspektif: Birbirine paralel iki çizginin ufukta kesişeceği varsayımına dayanan bu ipucu, göreli büyüklük, yükseklik ve uzaklık bilgilerinin bir arada değerlendirilmesiyle oluşur.
• Atmosferik perspektif: Havadaki moleküllerin ışığı dağıtması nedeniyle uzaktaki nesneler mavimsi ya da belirsiz görünür; kontrastı azalan bu nesneler daha parlak ve belirgin olanlara kıyasla daha uzakta algılanır.
• Aydınlatma: İnsan beyni ışığın yukarıdan geldiğini otomatik olarak varsayar. Bu nedenle bir nesnenin daha aydınlık kısmı üst, daha koyu kısmı ise alt olarak algılanır ve bu yorum derinlik hissine katkıda bulunur.

Algısal Organizasyon ve Nesne Tanıma

Algısal örgütlenme, 20. yüzyılın başında Geştalt psikologları tarafından ortaya konan ilkeler çerçevesinde açıklanmaktadır. Bu ilkelere göre çevre, en basit ve en istikrarlı düzenlemeler yapılarak anlamlı bir bütüne dönüştürülür. Söz konusu ilkeler özellikle biçim algısının temelini oluşturur ve nesneler ile zemin arasındaki ayrımda belirleyici bir rol üstlenir.

Temel Geştalt ilkeleri şöyle sıralanabilir:

• Yakınlık: Birbirine daha yakın olan ögeler, birlikte gruplanma eğilimi gösterir.
• Benzerlik: Birbirine benzeyen ögeler bir arada algılanır.
• Tamamlama: Eksik ya da tam olmayan bir şekil, zihin tarafından tamamlanarak bütün olarak algılanır.
• Süreklilik: Belirli bir örüntü ya da yön oluşturan ögeler, bu örüntünün parçası olarak bir arada gruplanır.
• Ortak alan ve ortak bağlanmışlık: Aynı alanı paylaşan ya da birbirine bağlı olan ögeler grup olarak algılanır.

Nesne tanıma süreci ise Humphreys ve Bruce (1989) tarafından önerilen üç aşamalı modelle açıklanmaktadır. Birinci aşamada görsel bilgi bellekte eşlenerek sınıflandırılır; ikinci aşama anlamsal kategorizasyonu, üçüncü aşama ise nesnenin isimlendirilmesini kapsar.

Bu süreçlerde ortaya çıkan bir bozukluk olan görsel agnozi, normal görme kapasitesine sahip olmakla birlikte nesnenin ne olduğunun bilinememesi durumudur. Agnozisi olan bireyler rengi veya hareketi görebilmelerine karşın en basit şekil ve harfleri bile tanıyamazlar. İlginç biçimde bu bireyler bir nesneyi doğru tarif edebilmekte, ancak nesne karşılarına çıktığında onu tanıyamamaktadırlar. Bu durum, sorunun nesne algısı ile bellek arasındaki bağlantının kurulamamasından kaynaklandığına işaret etmektedir. Bununla birlikte agnozinin bazen yalnızca kelimeler, yüzler ya da canlı nesneler gibi belirli bir alanla sınırlı kalması, sorunun anlamsal belleğin alt mekanizmalarıyla ilgili olduğunu düşündürmektedir.

İşitme, Koku ve Tat Algısı

İşitme

İşitmenin uyaranı olan ses, bir titreşim kaynağının havadaki molekülleri harekete geçirmesiyle oluşur ve saniyede 33,5 metre hızla yayılır. Kulak; dış, orta ve iç kulak olmak üzere üç bölümden oluşur. Dış kulak, ses dalgalarını işitme kanalı aracılığıyla kulak zarına iletir. Kulak zarının titreşimi orta kulağa aktarılır; buradaki örs, üzengi ve çekiç adlı üç küçük kemik titreşimi güçlendirerek iç kulağa iletir. İç kulakta yer alan ve salyangoz kabuğuna benzeyen koklea yapısı, içindeki sıvının titreşimi sayesinde saç hücresi adı verilen işitme nöronlarını uyarır. Bu nöronlar, sinirsel iletileri işitme siniri aracılığıyla önce işitme merkezine ardından da beyindeki işitme ilintili alanlara gönderir.

İnsan kulağı 20 ile 20.000 Hz arasındaki sesleri duyabilmektedir. Sesin perdesi, dalga boyunun frekansı tarafından belirlenir. Perde algısını açıklayan iki temel kuram vardır: yer kuramı, farklı perdedeki seslerin basilar zarın farklı bölgelerini uyararak işitme sinirinde farklı fiberleri devreye soktuğunu öne sürer. Sıklık (zamansal) perde algısı kuramı ise düşük perdeli seslerin işitme sinirinin uyarılma sıklığının analiz edilmesiyle algılandığını ileri sürer. Bu iki kuramın işaret ettiği mekanizmalar birlikte işlevsel olmaktadır.

Sesin yönü, iki kulak arasındaki ulaşma zamanı ve ses şiddetinin karşılaştırılmasıyla belirlenir. Düşük perdeli seslerde ulaşma zamanı daha belirleyiciyken yüksek perdeli seslerde ses şiddeti daha fazla bilgi sağlar.

Koku

Koku duyusu, görme ve işitmeyle birlikte en eski duyulardan biridir; en basit tek hücreli organizmalarda bile bulunmaktadır. Omurgalı hayvanlarda koku duyusunun temel işlevi, havadaki gaz hâlindeki kimyasal uyaranları yakalamaktır. İnsan koku sistemi diğer birçok canlıya kıyasla daha az yetiye sahip olmakla birlikte 10.000'den fazla farklı kokuyu birbirinden ayırt edebilmektedir.

Koku algısı, maddedeki moleküllerin burundaki koku alıcı hücrelerine ulaşmasıyla başlar. Binden fazla farklı türde koku alıcı hücresi bulunmakta; her biri koku spektrumundaki farklı kokulara tepki vererek sinirsel sinyaller oluşturmaktadır. Bu sinyaller beyindeki koku merkezine iletilerek belirli bir kokunun tanınması sağlanır. Koku alıcı hücrelerini diğer duyu sistemlerinden ayıran önemli bir özellik, ara nöronlar aracılığına gerek kalmaksızın beynle doğrudan bağ kurabilmeleridir.

Araştırmalar kadınların erkeklere kıyasla koku algılamada daha başarılı olduğunu ortaya koymaktadır. Bunun yanı sıra annelerin doğumdan yalnızca birkaç saat sonra bebeklerini kokularından tanıyabildikleri bilinmektedir. İnsanların mutlu ve üzgün duygu durumlarının koltuk altı kokuları aracılığıyla birbirinden ayırt edilebildiği de gösterilmiştir.

Tat

Tat duyusu genel olarak tatlı, ekşi, tuzlu ve acı olmak üzere dört temel kategoride ele alınır. Son dönemde bu listeye, monosodyum glutamat gibi bazı tuzlar tattığında algılanan umami adlı beşinci bir kategori de eklenmiştir.

Tat yalnızca lezzetleri tanımanın ötesinde işlevler üstlenir: yemek yeme arzusunu başlatır, zehirli olabilecek maddelerden uzak durmayı sağlayarak koruyucu bir rol oynar ve bireyin besinsel ihtiyaçlarına göre yönlendirici bir işlev görür. Tat organı olan dilin yüzeyindeki tomurcuklar, 40 ile 100 arasında tat hücresi barındırır. Bu hücrelerdeki sinyaller tat siniri aracılığıyla beyin sapına ve oradan serebral kortekse iletilir.

Tat ve koku duyuları birbirleriyle etkileşerek nihai lezzet deneyimini oluştururlar. Tat algısının aynı zamanda başka algıları ve karar verme süreçlerini de kapsadığı, bu nedenle hayatta kalma açısından kritik bir öneme sahip olduğu düşünülmektedir.

Dokunma ve Ağrı Algısı

İnsan derisi, ortalama boydaki bir bireyde 6–7 m² yüzey alanıyla en geniş duyu organı niteliği taşır. Deri bir yandan tehlikeli uyaranların vücuda girişini önleyip vücut ısısını düzenlerken öte yandan yüzeyindeki çeşitli alıcı hücreler aracılığıyla çevresel uyaranlara tepki verir. Bu alıcı hücreler, basınç, ısı, dokunma ve ağrıya ilişkin duyumları oluşturur; sinyalleri beyndeki medulla ve talamusa, oradan da somatosensori kortekse iletir. Alıcı hücreler deride eşit biçimde dağılmamıştır; parmak uçları bu hücrelerin yoğunluğu bakımından bedenin diğer bölgelerine kıyasla belirgin biçimde öne çıkar.

Ağrı algısı, araştırmacıların yoğun ilgi gösterdiği bir alan olmuştur. Ağrı; kesik, çok parlak ışık veya yüksek şiddetteki ses gibi farklı türdeki uyaranlara verilen tepkidir. Hücre hasarı söz konusu olduğunda kimyasal ileticiler ağrı mesajını beyne taşır. Bu süreç, kapı kontrol kuramı (Melzack ve Katz, 2004) çerçevesinde açıklanmaktadır. Bu kurama göre omurilikteki "nörolojik kapı" olarak adlandırılan hücresel ağ, ağrı iletilerinin beyne ulaşımını denetler. Bazı nöronlar bu kapının kapanmasını sağlayarak ağrı deneyimini azaltır. Duygu durumu, önceki deneyimler, ağrının yorumlanma biçimi ve bağlam gibi psikolojik ve algısal etkenler de ağrı algısını doğrudan etkiler.

Dokunma sistemi, nesne tanıma açısından da işlevseldir. Ellerin temas yoluyla üç boyutlu bir nesneyi tanıma sürecine haptik algı adı verilmektedir. Görme engelliler ve karanlık ortamlarda bulunan bireyler nesneleri bu yolla tanırlar.

Dikkat, Şemalar ve Kişi Algısı

Dikkat

Duyu sistemleri aracılığıyla sürekli bilgi akışına maruz kalan zihnin, hangi uyaranı işleme alacağını belirlemesi dikkat süreçleriyle mümkün olur. Dikkat, bilgi işleme sırasında zihinsel kaynakların kullanılması olarak tanımlanır. Kaynakların belirli tek bir uyarana yönlendirilmesi seçici dikkat, birden fazla uyarana eş zamanlı olarak ayrılması ise bölünmüş dikkat olarak adlandırılır.

Şemalar ve Algısal Çerçeveleme

Bilişsel psikolojinin temel ilkelerinden birine göre dünya, şemalar aracılığıyla algılanır. Şemalar, hayatın çeşitli ögeleri hakkında zihinde yer alan basitleştirilmiş ve genelleştirilmiş zihinsel temsil yapılarıdır. Kişilik özellikleri, sosyal roller, sosyal durumlar ve sosyal gruplar gibi pek çok alanda şemalar oluşur. Bu şemalar bireysel deneyimlerin yanı sıra yakın çevrenin ve sosyokültürel ortamın izlerini de taşır.

Şemaların bellekteki etkisini ortaya koyan araştırmalarda deneklere, hem kütüphane hem de kapıcı odası gibi farklı mekânlara ait nesneler içeren karışık listeler sunulmuştur. Hatırlama aşamasında katılımcıların ilgili şemayla uyuşan nesneleri daha kolay anımsadıkları, şemayla çelişen nesneleri ise görmüş olmalarına karşın hatırlamakta güçlük çektikleri görülmüştür. Bu bulgular, şemaların bellekte bir çeşit filtre işlevi üstlendiğini ortaya koymaktadır: Şemalarla örtüşen bilgiler daha kolay kodlanıp hatırlanırken şemayla çelişen bilgiler gözden kaçabilmekte ya da unutulabilmektedir.

Kişi Algısı

İnsanlar başkalarını değerlendirirken de şemalardan yararlanır. Kişi algısı, birini tanıyıp onun hakkında çıkarımlar yaparken kullandığımız zihinsel süreçlerin bütünüdür. Bu süreçte önceki deneyimler, kalıpyargılar ve beklentiler belirleyici bir rol üstlenir. İlk izlenimler de kişi algısında kritik bir yer tutar; birini ilk kez gördüğümüzde oluşturduğumuz izlenim, sonraki bilgilerin yorumlanma biçimini doğrudan etkiler. Örneğin bir bireyin samimi ya da soğuk olduğuna ilişkin ilk yargı, o kişiye ait diğer özelliklerin de bu çerçevede değerlendirilmesine yol açar. Kültürel bağlam ve sosyal kimlik de kişi algısını şekillendiren önemli etkenler arasındadır; farklı gruplara yönelik kalıpyargılar, bireysel değerlendirmelerin önüne geçebilmektedir.

Önemli Noktalar

• Retina iki boyutlu görüntü kaydeder; beyin binişim, göreli büyüklük, doğrusal perspektif ve atmosferik perspektif gibi monoküler ipuçlarıyla üç boyutlu uzamsal algı oluşturur.
• Gestalt ilkeleri (yakınlık, benzerlik, tamamlama, süreklilik) çevrenin en basit ve istikrarlı biçimde örgütlenerek anlamlı bütünlere dönüştürülmesini açıklar.
• Görsel agnozi, normal görme kapasitesine karşın nesne tanıyamamayı ifade eder; sorun nesne algısı ile bellek arasındaki bağlantının kurulamamasından kaynaklanır.
• Koku alıcı hücreleri, diğer duyu sistemlerinin aksine ara nöronlara gerek kalmaksızın beynle doğrudan bağlantı kurabilmektedir.
• Kapı kontrol kuramına göre omurilikteki nörolojik kapı ağrı iletilerinin beyne ulaşımını denetler; psikolojik etkenler ağrı algısını doğrudan etkiler.
• Şemalar bellekte filtre işlevi üstlenir; şemayla uyumlu bilgiler daha kolay kodlanıp hatırlanırken şemayla çelişen bilgiler gözden kaçabilir.

Temel Kavramlar

Başvurulabilecek Kaynaklar

• Nolen-Hoeksema, S. (2008). Psikolojiye Giriş (Çev. Y. Alogan). Ankara: Arkadaş Yayınları.
• Baymur, F. (1994). Genel Psikoloji (11. Baskı). İstanbul: İnkılap Kitabevi.
• Bargh, J. & Williams, E. (2006). The automaticity of social life. Current Directions in Psychological Science, 15, 1-4.
• Roy, E. J. (2006). Psychology (7th ed.). Boston: Houghton Mifflin.
• Cozby, C. P. (2009). Methods in Behavioral Research (10th ed.). New York: McGraw-Hill.
• Eysenck, M. W. (2004). Fundamentals of Psychology. Hove: Psychology Press.
• Feldman, R. S. (2010). Understanding Psychology (10th ed.). New York: McGraw-Hill.
• Rathus, S. A. (2012). Psychology. Belmont, CA: Wadsworth.
• Schacter, D., Gilbert, D. & Wegner, D. (2008). Psychology. New York: Worth Publishers.