Kurumsal Vatandaşlık: İşletmelerin Toplumsal Sorumluluğu
İşletmelerin toplumdaki rolleri genişledikçe üstlendikleri sorumluluklar da artmaktadır. Bu süreçte öne çıkan kurumsal vatandaşlık kavramı, hem sürdürülebilir bir kalkınma hem de sürdürülebilir bir işletme için işletmenin bir vatandaş olarak sorumluluklarını tanımlamaktadır. Kurumsal vatandaşlık; işletmelerin ticari faaliyetlerini gerçekleştirirken tüm yasal, ahlaki ve sosyal kurallara uymasını ve toplumla arasında oluşan sosyal sözleşmenin gereklerini yerine getirmesini ifade eder.
Bu anlayış, kısa dönemli işlemsel temele dayanan sorumluluklardan ziyade uzun dönemli paydaşlarla olan ilişkilere dayanan stratejik bir odaklanmayı vurgular. Kurumsal vatandaşlık; hissedarlar, çalışanlar, müşteriler, kamu otoritesi, yerel yönetimler ve sivil toplum kuruluşları gibi farklı paydaşlarla ekonomik, sosyal ve çevresel ilişkilerin yönetilme biçimiyle şekillenmektedir. Söz konusu kavram, hem sosyal açıdan hem de ilgili yasaların gerektirdiğinin ötesinde, toplumsal açıdan arzu edilen etkinliklerin ve ahlaki ilkeler doğrultusunda davranışların işletmeler tarafından yerine getirilmesini kapsar.
Kurumsal vatandaşlık üç temel bakış açısı çerçevesinde ele alınmaktadır. Modern yaklaşım olan ve çevreyi esas alan bu perspektif, sosyal sorumluluk kavramını geniş bir çerçevede değerlendirmektedir. Carroll'un sosyal sorumluluk modelinin en üst basamağında belirtildiği üzere bu yaklaşım, işletmelerin kurumsal vatandaş olarak toplum tarafından arzu edilen bir konumda olmalarına zemin hazırlamaktadır.
Paydaş Teorisi ve İşletme İlişkileri
Paydaş teorisi, işletmelerde ahlaki oluşumu incelemeye yardımcı olmak amacıyla işletmeyi ana unsur olarak kabul etmekte ve diğer tüm ortaklarıyla ilişkilerini ele almaktadır. Paydaş kavramı 1960'lı yılların başlarında ortaya atılmış olup paydaşlar; işletmenin faaliyetlerinden etkilenen ya da bu faaliyetleri etkileyen kesimleri ifade etmektedir.
Teoriye göre işletme yalnızca hissedarların ve yöneticilerin çıkarları doğrultusunda yönetilemez; bunun yanı sıra çalışanların, alt işverenlerin, yerel toplulukların, toplumun, sendikaların, sivil toplum kuruluşlarının ve tüketicilerin çıkarlarının da dikkate alınması gerekmektedir. Teori, tüm taraflara karşı işletmeleri sorumlu davranmaya yöneltmektedir.
Paydaş teorisinin temelinde işletmenin çıkarları ve paydaşların kendi aralarındaki önem dereceleri ön plana çıkmaktadır. Bu teori, işletme ve paydaşların ilişkilerini onların sosyal sorumluluğunu etkileyen bir sosyal ilişki olarak varsaymaktadır. Paydaş teorisine yönelik yaklaşımlar betimleyici, araçsal ve normatif paydaş teorisi başlıkları altında incelenebilir. Betimleyici paydaş teorisine göre işletme, gerçek değerini iş birliğinin ve rekabetin merkezinde yer alarak kazanmaktadır.
Paydaş teorisinin işletme ahlakı açısından taşıdığı öneme paralel olarak üç temel ilkenin benimsenmesi beklenmektedir: işletme faaliyetlerinin yalnızca işletmeyi değil piyasayı, tedarik piyasalarını, içinde bulunulan yöreyi, sivil toplum örgütlerini ve kamu sektörünü de etkilediğinin farkında olunması; bu doğrultuda tüm sosyal paydaşlarla iş birliği içinde çalışılması; söz konusu sorumluluğun başta yönetim kurulları, yönetim kurulu başkanları ve genel müdürler olmak üzere işletme yönetiminde karşılık bulması.
Strateji Geliştirmede Misyon ve Çevre Analizi
İşletmelerin uzun vadeli başarıya ulaşabilmesi, sağlam bir stratejik temele dayanmaktadır. Bu temelin ilk ve en kritik unsuru misyonun belirlenmesidir. Misyon; bir işletmenin varoluş nedeni olup strateji oluşturma sürecinin başlangıç noktasını oluşturmaktadır. Belirlenen misyon, işletme stratejilerine yol göstermektedir.
İşletme, misyon tanımı aracılığıyla kuruluş ve varlık nedenini ortaya koymanın yanı sıra hangi ürünleri nerede ve nasıl üreteceğini, iş felsefesinin ne olacağını, hangi değerlere sahip olacağını ve diğer işletmelerden farkının ne olduğunu da belirlemiş olmaktadır. Strateji ile misyon birbiriyle yakından ilişkili ve birbirini tamamlayan kavramlardır. Misyon doğrultusunda amaç ve hedefler de netleştirilmektedir.
Misyonun ardından stratejik sürecin ikinci önemli aşaması dış çevre analizidir. İşletmenin dış çevresi; işletmenin sınırları dışında kalan ve işletmeyi her alanda etkileyebilen çevreyi kapsamaktadır. Rakipler, devlet, müşteriler ve tedarikçiler bu çevrenin başlıca unsurları arasında sayılabilir. Dış çevre hızla değişmekte; işletmeler için hem tehditler içeren riskler getirmekte hem de fırsatlar sunmaktadır.
Küresel strateji geliştirme sürecinde işletme, gelecekte dünyada kendisi için potansiyel fırsat ve tehdit yaratabilecek yerleri belirlemeye çalışmaktadır. Bu amaçla işletmelerin gidecekleri ülke ve bölgeler hakkında; ilgili ülkenin politik yapısı, nakit durumu, milliyetçilik ve uluslararası rekabet gibi konularda bilgi toplamaları gerekmektedir. Fırsatlardan en üst düzeyde yararlanabilmek ve tehditlerden korunabilmek için dış çevre analizi kritik bir önem taşımaktadır.
Önemli Noktalar
- Kurumsal vatandaşlık kavramı, işletmelerin toplumdaki artan rolleri ve sorumluluklarının bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır; hem sürdürülebilir kalkınmayı hem de sürdürülebilir işletme anlayışını kapsamaktadır.
- Paydaş kavramı 1960'lı yılların başlarında ortaya atılmış olup paydaşlar, işletmenin faaliyetlerinden etkilenen ya da bu faaliyetleri etkileyen kesimleri ifade etmektedir.
- Paydaş teorisine göre işletme; yalnızca hissedar ve yönetici çıkarlarıyla değil, çalışanlar, tüketiciler, sendikalar ve sivil toplum kuruluşları dahil tüm tarafların çıkarları gözetilerek yönetilmelidir.
- Paydaş teorisine yönelik yaklaşımlar betimleyici, araçsal ve normatif olmak üzere üç başlık altında ele alınmaktadır.
- Misyon, işletmenin varoluş nedenini ortaya koyar ve strateji oluşturma sürecinin başlangıç noktasını oluşturur; strateji ile misyon birbirini tamamlayan kavramlardır.
- Dış çevre analizi, işletmelerin küresel düzeyde fırsatları değerlendirmesi ve tehditlerden korunması için vazgeçilmez bir stratejik araçtır.
Temel Kavramlar
| Kavram | Tanım |
|---|---|
| Kurumsal Vatandaşlık | İşletmelerin ticari faaliyetlerini gerçekleştirirken tüm yasal, ahlaki ve sosyal kurallara uyması ve toplumla arasındaki sosyal sözleşmenin gereklerini yerine getirmesi |
| Paydaş | İşletmenin faaliyetlerinden etkilenen ya da bu faaliyetleri etkileyen kesimler |
| Paydaş Teorisi | İşletmeyi ana unsur olarak kabul eden ve işletmenin tüm ortaklarıyla ilişkilerini inceleyerek ahlaki oluşumu değerlendirmeye yardımcı olan teori |
| Misyon | Bir işletmenin varoluş nedeni; strateji oluşturma sürecinin başlangıç noktası ve işletme stratejilerine yol gösteren temel tanım |
| Dış Çevre | İşletmenin sınırları dışında kalan ve işletmeyi her alanda etkileyebilen çevre; rakipler, devlet, müşteriler ve tedarikçileri kapsar |
| Sosyal Sorumluluk | İşletmelerin faaliyetlerinin toplum, piyasa ve paydaşlar üzerindeki etkilerini göz önünde bulundurarak ahlaki ve toplumsal yükümlülüklerini yerine getirmesi anlayışı |
Başvurulabilecek Kaynaklar
- Aktan, C. C. & Börü, D. (2007). Kurumsal sosyal sorumluluk. İçinde C. C. Aktan (Ed.), Kurumsal Sosyal Sorumluluk: İşletmeler ve Sosyal Sorumluluk (ss. 11-36).
- Elçi, Ş. & Karataylı, İ. (2008). İnovasyon Rehberi: Kârlılık ve Rekabetin El Kitabı. İstanbul: Technopolis Group Türkiye.
- Erdoğan, B. Z. (2009). Pazarlama küresel krizin suçlusu mu kurtarıcısı mı? Tüketim ve Tüketici Araştırmaları Dergisi, 1(1), 41-51.
- Altunışık, R., Özdemir, Ş. & Torlak, Ö. (2017). Pazarlama İlkeleri ve Yönetimi. İstanbul.
- Ferrel, O. C., Hirt, G. A. & Ferrel, L. (2017). İşletme (Çev. Ed. U. Akküçük). Ankara: Nobel Yayınevi.
- Armstrong, M. (2017). Armstrong’un Stratejik İnsan Kaynakları Yönetimi El Kitabı (6. b., Çev. Y. D. Gürol & E. Gemici). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
- Fırat, S. Ü. & Fırat, O. Z. (2017). Sanayi 4.0 Devrimi Üzerine.