Bir Sistem Olarak İşletme ve Fonksiyonları
İşletme, ekonomik kaynakların çeşitli süreçlerden geçirilerek ürün ve hizmete dönüştürüldüğü örgütsel bir sistemdir. Sistem kavramı; sınırları belirgin, ortak bir amaca yönelik, birbirleriyle etkileşim içinde olan bileşenlerden oluşan ve bu bileşenlerin girdileri alıp çıktılara dönüştürdüğü bir bütün olarak tanımlanabilir. İşletme de bu tanıma tam olarak uymaktadır: ürün veya hizmet üretmek ya da kâr etmek gibi belirlenmiş bir amacı vardır; üretim, finansman, insan kaynakları ve muhasebe gibi birbirini tamamlayan bölümlerden oluşmaktadır; bu bölümlerin herhangi birinde yaşanan değişim tüm sistemi doğrudan etkilemektedir.
Sistemi oluşturan beş temel bileşen şöyle sıralanabilir: Ham madde, enerji, veri ve insan çabası gibi unsurları kapsayan girdi; girdileri çıktıya dönüştüren dönüşüm işlemlerini ifade eden süreç; üretilmiş yeni verilerin son noktaya taşınmasını içeren çıktı; sistemin performansına ilişkin verileri sunan geri bildirim ve geri bildirimi değerlendirerek sistemin amacına uygun hareket edip etmediğini belirleyen kontrol. Bu bileşenler çerçevesinde üretim, pazarlama, insan kaynakları ve finansman faaliyetleri işletmenin alt sistemlerini oluştururken sektör, devlet ve ekonomik koşullar üst sistemlere örnek gösterilebilir.
İşletmenin fonksiyonları genel, temel ve yardımcı olmak üzere üç düzeyde ele alınır. Yönetim genel ve tepede yer alan fonksiyondur; işletme amaçlarının ve bu amaçlara ulaştıracak faaliyetlerin doğru belirlenmesinde, fonksiyonlar arasında uyumun sağlanmasında merkezi bir rol üstlenir. Üretim ve pazarlama temel fonksiyonlar olarak öne çıkar. Finans, insan kaynakları yönetimi, muhasebe, halkla ilişkiler, araştırma-geliştirme ve inovasyon ise yardımcı fonksiyonlar arasında sayılır. Tüm bu fonksiyonların işletmenin kârlı, etkin ve verimli biçimde faaliyet gösterebilmesi için birbirini destekler nitelikte ve eş zamanlı olarak yürütülmesi zorunludur.
Temel Fonksiyonlar: Üretim ve Pazarlama
Üretim fonksiyonu, insanların ihtiyaçlarını karşılamak üzere doğa, sermaye, emek ve girişimci gibi üretim faktörlerinin uygun ortamda bir araya getirilerek ürün ve hizmetlerin meydana getirilmesi sürecidir. Bu fonksiyonun etkin biçimde işleyebilmesi için üretim kaynaklarının diğer birimlerle sıkı iş birliği içinde en iyi şekilde bir araya getirilmesi gerekmektedir. Üretim planlaması bu sürecin merkezinde yer alır: İşletmenin mevcut teknik imkânları ve iş gücüyle hangi ürün ya da hizmetlerin, ne miktarda, hangi tesiste, nasıl ve ne kadar sürede üretileceğinin önceden tasarlanması ve gerekli tedbirlerin alınması olarak tanımlanır. Stok yönetimi, tedarik zinciri yönetimi, kalite kontrol ve yer seçimi üretim fonksiyonuyla doğrudan ilişkili konular arasındadır.
Pazarlama fonksiyonu ise müşteri tatminini sağlarken paydaşların hakkını da gözeten mübaadeleleri gerçekleştirmeye yarayan, birbirine bağlı faaliyetler bütünü olarak tanımlanabilir. Tüketicilerin arzu ve isteklerini tespit ederek yatırım ve üretim faaliyetlerini bu doğrultuda yönlendiren pazarlama; mal veya hizmetlerin geliştirilmesi, fiyatlandırılması, dağıtımı ve tutundurulması çabalarını kapsar. Pazarlama kararlarının alınabilmesi için öncelikle hedef pazarın belirlenmesi ve pazar ortamının araştırılıp analiz edilmesi gerekmektedir. Bu niteliğiyle pazarlama, diğer işletme fonksiyonlarının önünde yer alan ve stratejik öneme sahip bir fonksiyondur.
Finansman ve Muhasebe Fonksiyonları
Finansman fonksiyonu, işletmenin ihtiyaç duyduğu fonların en uygun koşullarda sağlanması ve bu fonların en etkin biçimde kullanılmasıyla ilgili faaliyetleri kapsar. Bir işletmenin önceden belirlenmiş hedeflerine en etkin biçimde ulaşması için kaynakların planlanması, temin edilmesi ve yönetilmesi işlevi olarak da tanımlanabilir. Finansman fonksiyonunun kapsamını nakit ihtiyacının karşılanması ve bu nakitlerin en uygun şekilde kullanılması oluşturur. Sanayi devriminin ardından işletmelerin uluslararası pazarlara açılmaya başlamasıyla birlikte yalnızca fon bulmak yeterli olmaktan çıkmış; kaynakların rasyonel yatırım alanlarına yönlendirilmesi zorunluluğu da belirginleşmiştir. Bu bağlamda finans yönetimi; işletmenin hangi tür varlıklara ne miktarda yatırım yapması gerektiğine ilişkin yatırım kararları ile varlık yatırımlarında kullanılacak fonların nereden ve nasıl temin edileceğine ilişkin finansman kararlarını kapsar.
Muhasebe fonksiyonu aracılığıyla işletmeler faaliyetlerini mali açıdan kayıt altına alır. Böylece pay sahipleri, devlet ve tasarruf sahipleri başta olmak üzere çıkar gruplarına mali raporların doğru şekilde sunulması sorumluluğu yerine getirilir. Muhasebe süreci; mali işlemlerin kayıt altına alınması, bu kayıtların sınıflandırılması, özetlenmesi, raporlanması ve yorumlanması aşamalarından oluşur. Yorumlama, muhasebenin en son aşamasını temsil eder; raporlardaki bilgilerin anlamı ile olaylar ve sonuçlar arasındaki ilişkilerin araştırılmasını içerir. Bu aşamada elde edilen bulgular, işletmenin geleceğine ilişkin kararların alınmasında temel yol gösterici işlevini üstlenir.
İnsan Kaynakları, Ar-Ge ve Halkla İlişkiler Fonksiyonları
İnsan kaynakları fonksiyonu; nitelikli çalışanların doğru zamanda işletmeye seçilmesi, yerleştirilmesi, eğitimi, ödüllendirilmesi ve değerlendirilmesi konularında yürütülen prosedür ve uygulamaları kapsar. Bu fonksiyona ilişkin faaliyetler; insan kaynakları planlaması, seçme ve yerleştirme, eğitim ve geliştirme, performans değerlendirme, ücret ve maaş yönetimi, endüstriyel ilişkiler ile iş güvenliği ve işçi sağlığı olarak sıralanabilir. Ücret ve maaş yönetimi aşamasında iş değerlemesinden yararlanılır; iş değerlemesi, işletmedeki her işin göreceli değerini belirleyen, ücretlemede eşitlik ilkesini gerçekleştirmeye yardımcı olan ve adil ile objektif ölçütlere göre ücretlendirmeye temel oluşturan bir tekniktir. İnsan kaynakları yöneticileri aynı zamanda toplu sözleşme süreçlerinde işveren adına taraf olarak endüstriyel ilişkilerde de kilit bir rol üstlenir.
Araştırma ve geliştirme (Ar-Ge) fonksiyonu; işletmelerde yeni ürün ve üretim süreçlerinin ortaya çıkarılmasına yönelik sistemli ve yaratıcı çalışmaları ifade eder. Ar-ge faaliyetleri nitelik ve kapsam açısından temel araştırma, uygulamalı araştırma ve geliştirme olmak üzere üç türe ayrılır. Uygulamalı araştırma, belirli uygulamalara ve ticari amaçlara yönelik olarak yürütülürken; geliştirme, araştırmalardan veya uygulamadaki deneyimlerden sağlanan bilgilere dayanarak yeni ya da önemli ölçüde iyileştirilmiş ürün, süreç ve hizmetlerin ortaya konmasını amaçlar. Ar-ge çalışmaları, günümüzün rekabet ortamında işletmenin varlığını sürdürebilmesi açısından hayati önem taşır ve üretim ile pazarlama başta olmak üzere işletmenin tüm fonksiyonlarında belirleyici bir rol oynar.
Halkla ilişkiler fonksiyonu; kişi ya da kuruluşun amaçlarını gerçekleştirmesine yardımcı olan, hedef kitlelerle gerçekleştirilen stratejik iletişim yönetimi olarak tanımlanabilir. Bu fonksiyonun hedef kitlesini tüketiciler, yatırımcılar, rakipler, resmî makamlar, kitle iletişim kurumları, çalışanlar, dağıtımcılar ve finansal kurumlar gibi çok çeşitli gruplar oluşturur. Halkla ilişkiler faaliyetleri işletmenin amaç ve stratejileriyle uyumlu biçimde yürütülmeli; kamuoyunda olumlu izlenim yaratmayı ve toplumla bütünleşmeyi hedeflemelidir.
İşletme Fonksiyonlarında İş Ahlakı
İşletme fonksiyonlarının her birinde iş ahlakı açısından sorgulanabilir durum ve uygulamalar gündeme gelebilir. Pazarlama alanında ürün güvenliği, yanıltıcı veya abartılı reklamlar, psikolojik fiyatlandırma, baskılı satış yöntemleri ve müşteri bilgilerinin gizliliğinin korunmaması bu tür sorunların başında gelir. Üretim alanında ham madde ve yardımcı malzemelerin insan ile çevre sağlığına uygunluğu, üretim teknolojisinin çalışan güvenliğine etkileri ve üretim atıklarının çevreye verdiği zararlar iş ahlakını ilgilendiren konular arasındadır.
Satın alma fonksiyonunda rüşvet, satıcı firmaların tekel konumu ya da rakiplerle yaptıkları anlaşmalar ve örneğe uygun mal tesliminin yapılmaması öne çıkan iş ahlakı sorunlarındandır. Finansman fonksiyonunda ise kısa dönem kâr odaklı yönetim anlayışı, hisse senetlerini gerçek değerinin altında edinmek amacıyla dedikodu ve iftira yoluyla borsayı manipüle etmek, içerden öğrenenlerin ticareti ile işletme değerlerinin gerçeğinden fazla gösterilerek yüksek miktarda kredi temin edilmesi iş ahlakı açısından tartışmalı başlıca konulardır. Muhasebe fonksiyonunda ise kayıtların düzgün tutulmaması, kârlılığın farklı gösterilmesi, kredi almak için raporların çarpıtılması ve vergilerin gerçek dışı belgelerle düşük hesaplanması ahlaki sorunların temelini oluşturur. Ar-ge alanında deneylerin yapılış biçimi, araştırmalarda kullanılan unsurların hakları ve kaynakların alternatif kullanım alanlarıyla kıyaslanması da iş ahlakı kapsamında değerlendirilmektedir.
Önemli Noktalar
- İşletme bir sistemdir; üretim, pazarlama, finansman, insan kaynakları ve muhasebe gibi alt sistemlerden oluşur ve bu alt sistemlerin herhangi birindeki değişim tüm işletmeyi etkiler.
- Yönetim, işletmenin genel ve tepedeki fonksiyonudur; üretim ve pazarlama temel fonksiyonları, finans, insan kaynakları, muhasebe, halkla ilişkiler, ar-ge ve inovasyon ise yardımcı fonksiyonları oluşturur.
- Pazarlama; tüketicilerin istek ve ihtiyaçlarını tespit eden, üretim faaliyetlerini bu doğrultuda yönlendiren ve diğer fonksiyonların önünde stratejik bir konumda yer alan bir fonksiyondur.
- Finansman fonksiyonunun temel işlevi, işletmenin ihtiyaç duyduğu fonları yeterli miktarda, istenen zamanda ve düşük maliyetle sağlamak, ardından bu kaynakları en kârlı yatırım alanlarına yönlendirmektir.
- İnsan kaynakları fonksiyonu; seçme ve yerleştirmeden eğitim ve geliştirmeye, iş değerlemesinden endüstriyel ilişkilere uzanan geniş bir faaliyet yelpazesini kapsar.
- İşletme fonksiyonlarının tamamında iş ahlakı boyutunda riskler bulunmakta olup bu riskler pazarlama, üretim, satın alma, finansman, muhasebe ve ar-ge süreçlerinde farklı biçimlerde ortaya çıkabilir.
Temel Kavramlar
| Kavram | Tanım |
|---|---|
| Üretim Fonksiyonu | İşletmede insan ihtiyaçlarını karşılamak üzere üretim faktörlerinin bir araya getirilerek ürün veya hizmetin meydana getirilmesi; üretim planlaması, stok ve kalite yönetimini kapsar |
| Pazarlama Fonksiyonu | Tüketicilerin arzu ve isteklerini tespit ederek üretim faaliyetlerini yönlendiren ve ürünlerin tüketicilere ulaştırılmasını sağlayan stratejik işletme fonksiyonu |
| Finansman Fonksiyonu | İşletmenin ihtiyaç duyduğu fonların en uygun koşullarda sağlanması ve kaynakların en kârlı yatırım alanlarına yönlendirilmesine ilişkin faaliyetler bütünü |
| Muhasebe | İşletmenin mali işlemlerini kayıt altına alan, sınıflandıran, özetleyen, raporlayan ve yorumlayan fonksiyon; pay sahipleri ve devlet başta olmak üzere tüm çıkar gruplarına mali rapor sunar |
| İnsan Kaynakları Fonksiyonu | Nitelikli çalışanların seçilmesi, yerleştirilmesi, eğitimi, performans değerlendirmesi, ücret yönetimi ve endüstriyel ilişkileri kapsayan işletme fonksiyonu |
| Ar-Ge Fonksiyonu | Yeni ürün ve üretim süreçlerinin ortaya çıkarılmasına yönelik temel araştırma, uygulamalı araştırma ve geliştirme faaliyetlerini kapsayan; rekabet gücünü belirleyen işletme fonksiyonu |
Başvurulabilecek Kaynaklar
- Aktan, C. C. & Börü, D. (2007). Kurumsal sosyal sorumluluk. İçinde C. C. Aktan (Ed.), Kurumsal Sosyal Sorumluluk: İşletmeler ve Sosyal Sorumluluk (ss. 11-36).
- Elçi, Ş. & Karataylı, İ. (2008). İnovasyon Rehberi: Kârlılık ve Rekabetin El Kitabı. İstanbul: Technopolis Group Türkiye.
- Erdoğan, B. Z. (2009). Pazarlama küresel krizin suçlusu mu kurtarıcısı mı? Tüketim ve Tüketici Araştırmaları Dergisi, 1(1), 41-51.
- Altunışık, R., Özdemir, Ş. & Torlak, Ö. (2017). Pazarlama İlkeleri ve Yönetimi. İstanbul.
- Ferrel, O. C., Hirt, G. A. & Ferrel, L. (2017). İşletme (Çev. Ed. U. Akküçük). Ankara: Nobel Yayınevi.
- Armstrong, M. (2017). Armstrong’un Stratejik İnsan Kaynakları Yönetimi El Kitabı (6. b., Çev. Y. D. Gürol & E. Gemici). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
- Fırat, S. Ü. & Fırat, O. Z. (2017). Sanayi 4.0 Devrimi Üzerine.