Piyasa Ekonomisi: Rekabet ve Fiyat Mekanizması

Piyasa Talep ve Arz Eğrilerinin Oluşumu

Bir piyasada toplam talebin nasıl şekillendiğini anlamak için bireysel tüketicilerin davranışlarından yola çıkmak gerekir. Bireylerin talep eğrileri bir araya getirildiğinde piyasanın genel talep eğrisi elde edilir. Tavuk eti piyasasını ele aldığımızda, iki farklı tüketicinin —A ve B— gelir düzeyleri, zevkleri ve tercihleri birbirinden farklı olduğu hâlde aynı piyasada işlem yaptığı görülür. Fiyat belirli bir düzeyin üzerindeyken her iki tüketici de hiç tavuk eti talep etmezken, fiyat düştükçe önce A tüketicisi, ardından B tüketicisi piyasaya girmektedir. Farklı fiyat düzeylerinde bu iki tüketicinin talep ettikleri miktarlar toplanarak piyasa talebi bulunur. Tüketici sayısı ne kadar artarsa artsın yöntem değişmez; bireysel talep miktarlarının yatay olarak toplanması piyasa talep eğrisini verir.

Talebi etkileyen etkenler arasında ikame ve tamamlayıcı malların fiyatları öne çıkar. Bir malın ikamesinin fiyatı yükseldiğinde söz konusu mala olan talep artar; çünkü tüketiciler görece pahalılaşan malın yerine alternatifi tercih etme eğilimindedir. Tavuk eti ile kırmızı et bu ilişkinin somut bir örneğini sunar: Kırmızı et fiyatlarındaki ani bir yükseliş, tavuk etine olan talebi artırarak talep eğrisini sağa kaydırır. Tamamlayıcı mallarda ise ilişki tersine işler; tamamlayıcı malın fiyatı arttığında birlikte tüketilen diğer mala olan talep azalır. Bunların yanı sıra tüketicilerin zevk ve tercihleri, farklı cinsiyet, yaş grubu ve eğitim düzeylerine göre değişkenlik göstererek talebi doğrudan biçimlendirir.

Arz tarafında da benzer bir mantık geçerlidir. Tavuk eti üreten iki firmayı —A ve B üreticileri— ele aldığımızda, A üreticisinin düşük fiyat düzeylerinde bile arz yapmaya başladığı, B üreticisinin ise yalnızca fiyat belirli bir eşiği aştığında piyasaya girdiği görülür. Her iki üreticinin arz miktarları farklı fiyat düzeylerinde toplanarak piyasa arz eğrisi elde edilir. Bu eğrinin eğimi, B üreticisinin piyasaya katıldığı noktadan itibaren değişmeye başlar. Piyasa arz eğrisi de tıpkı talep eğrisinde olduğu gibi bireysel eğrilerin yatay toplamından oluşur.

Arzı Belirleyen Etkenler

Piyasa arz eğrisinin konumunu ve biçimini belirleyen çeşitli etkenler bulunmaktadır. Girdi fiyatlarındaki bir artış, her bir firmanın bireysel arz eğrisini sola kaydıracağından piyasa arz eğrisini de sola kaydırır ve toplam arz azalır. Buna karşılık teknolojik ilerleme sektörün genel maliyet yapısını aşağı çektiğinden piyasa arz eğrisi sağa kayar ve arz artar.

Üreticilerin geleceğe ilişkin fiyat beklentileri de arzı doğrudan etkiler. Gelecekte fiyatların düşeceğini öngören bir üretici, fiyatlar henüz yüksekken mevcut dönemde daha fazla arz etmek isteyecek ve arz eğrisi sağa kayacaktır. Tersine, fiyatların ilerleyen dönemde artacağı bekleniyorsa üretici bugünkü arzını kısarak arz eğrisini sola kaydırır. Bu beklenti etkisi özellikle tarım ürünlerinde belirgindir; çünkü üretim sezonluk bir nitelik taşıdığından gelecekteki fiyat öngörüleri mevcut arz kararlarını derinden etkiler. Buğday örneğinde olduğu gibi, birden fazla ürün yetiştirilebilen bir tarlada bir ürünün fiyatının artması beklentisi, diğer ürünün arzını da dolaylı biçimde etkileyebilir.

Sektördeki firma sayısı da piyasa arzını doğrudan belirleyen bir etkendir. Yeni firmaların sektöre girmesiyle arz eğrisi sağa kayarken, mevcut firmaların piyasayı terk etmesiyle arz azalır ve eğri sola kayar.

Piyasa Dengesi ve Değişim Koşulları

Piyasa dengesi, arz ve talebin birbirini karşıladığı noktada oluşur. Bu denge, ya arzın ya da talebin değişmesiyle bozulur; her iki tarafın eş anlı değişimi de yeni bir denge noktasının oluşmasına yol açar. Denge değiştiğinde hem denge fiyatı hem de denge miktarı yeniden belirlenir.

Talepteki bir artış —nedeni ne olursa olsun— denge fiyatını ve denge miktarını yukarı çeker. Söz konusu artış, kırmızı et gibi bir ikame malın fiyatındaki yükselişten, tüketici gelirlerinin artmasından ya da zevk ve tercihlerin değişmesinden kaynaklanabilir; sonuç her durumda aynıdır: talep eğrisi sağa kayar ve yeni denge daha yüksek bir fiyat ile daha fazla miktarda oluşur. Talepteki bir azalma ise tam tersine hem denge fiyatını hem de denge miktarını aşağı çeker. İkame malların fiyatının düşmesi, tüketici tercihlerinin başka bir ürüne kayması veya gelirlerin erimesi bu azalmanın başlıca nedenleri arasında sayılabilir.

Önemli Noktalar

• Piyasa talep eğrisi, bireysel tüketicilerin farklı fiyat düzeylerindeki talep miktarlarının yatay olarak toplanmasıyla elde edilir.
• Piyasa arz eğrisi de bireysel üreticilerin arz miktarlarının yatay toplamından oluşur; sektördeki firma sayısı arttıkça arz eğrisi sağa kayar.
• İkame malların fiyatı ile bir malın talebi arasında doğru yönlü, tamamlayıcı malların fiyatı ile talep arasında ters yönlü bir ilişki vardır.
• Girdi fiyatlarındaki artış arz eğrisini sola, teknolojik ilerleme ise sağa kaydırır.
• Üreticilerin geleceğe ilişkin fiyat beklentileri, mevcut dönemdeki arz kararlarını doğrudan etkiler.
• Piyasa dengesi bozulduğunda hem denge fiyatı hem de denge miktarı değişir; talebin artması her iki büyüklüğü de yukarı, talebin azalması ise her ikisini de aşağı çeker.

Temel Kavramlar

Başvurulabilecek Kaynaklar

• Ertek, T. (2009). Temel Ekonomi (Basından Örneklerle). İstanbul: Beta Yayınevi.
• Ekinci, N. K. (2011). Modern Mikro İktisat. Ankara: Efil Yayınevi.
• Parkin, M. (2010). İktisat (9. Baskıdan çeviri). İstanbul: Akademi Yayıncılık.
• Katz, M. L. & Rosen, H. S. (1998). Microeconomics. Boston: Irwin/McGraw-Hill.
• Barreto, H. (2009). Intermediate Microeconomics with Microsoft Excel. Cambridge: Cambridge University Press.
• McEachern, W. A. (1997). Microeconomics: A Contemporary Introduction. Ohio: ITP.
• Pindyck, R. S. & Rubinfield, D. L. (2004). Microeconomics (6th ed.). Boston: Pearson.