Piyasa Arz Eğrisinin Oluşumu
Bir piyasada birden fazla üretici faaliyet gösterdiğinde, toplam arz miktarını belirleyebilmek için her üreticinin bireysel arz miktarlarının bir araya getirilmesi gerekir. Piyasa arz eğrisi, bireysel arz eğrilerinin yatay toplamı alınarak oluşturulur.
Bunu somutlaştırmak için iki üretici içeren bir tavuk eti piyasası düşünülebilir. A üreticisi, fiyat 2 T/kg düzeyindeyken ayda 1 ton tavuk eti arz etmekte; fiyat yükseldikçe arz etmek istediği miktar da artmaktadır. B üreticisi ise ancak fiyat 5 T/kg seviyesine ulaştığında piyasaya girerek ayda 1 ton arz etmeye başlamaktadır. Fiyat 4 T/kg iken B üreticisi hiç arz etmezken A üreticisi 3 ton arz etmektedir. Fiyat 7 T/kg'a yükseldiğinde ise A üreticisi 6 ton, B üreticisi 3 ton olmak üzere piyasaya toplam 9 ton arz edilmektedir.
Bu yapıda, B üreticisinin piyasaya girdiği noktadan itibaren toplam arz eğrisinin eğimi azalmaktadır. Üretici sayısı ne kadar fazla olursa olsun aynı yöntem geçerliliğini korur: her fiyat düzeyinde üreticilerin arz etmek istedikleri miktarlar toplanarak piyasa arz eğrisi elde edilir. Piyasa arz eğrisinin biçimi doğal olarak bireysel arz eğrilerinin biçimlerine bağlıdır; bireysel arz eğrilerini belirleyen değişkenler piyasa arz eğrisini de belirler.
Arzı Belirleyen Değişkenler ve Arz Eğrisinin Kayması
Arz eğrisi çizilirken bazı değişkenler sabit tutulur. Bu değişkenlerden herhangi biri değiştiğinde arz eğrisi de kayar; yani her fiyat düzeyinde arz edilen miktar artar ya da azalır.
Girdi fiyatları, arzı etkileyen temel unsurların başında gelir. Tavuk üretiminin temel girdisi olan yem fiyatlarında bir yükseliş olduğunda üretim maliyetleri artar, kârlılık düşer ve üreticiler her fiyat düzeyinde daha az arz etmek ister. Bu durum arz eğrisini sola kaydırır.
Teknolojik ilerleme, tüm sektörün maliyetini düşüreceğinden piyasa arz eğrisini sağa kaydırır.
Üreticilerin beklentileri de arzı şekillendirir. Gelecekte fiyatların düşeceğini bekleyen bir üretici, fiyatlar henüz düşmeden bu dönemde daha fazla mal arz etmek isteyeceğinden arz eğrisi sağa kayar. Tersine, fiyatların artacağı bekleniyorsa üretici bu dönemde arzını kısar ve arz eğrisi sola kayar. Tarımda üretimin sezonluk nitelik taşıması nedeniyle bu tür beklentiler özellikle önem kazanır. Örneğin, hem buğday hem de başka bir ürün yetiştirebilen bir çiftçi için buğday fiyatlarının gelecekte artacağına dair beklenti, bu dönemdeki arz kararlarını doğrudan etkiler.
Sektördeki firma sayısı da piyasa arzıyla doğrudan ilişkilidir. Sektöre yeni firmalar girdiğinde arz eğrisi sağa, firmalar piyasadan çıktığında ise sola kayar.
Piyasa Dengesi ve Dengesizlik
Piyasa dengesi, arz ile talebin birbirine eşitlendiği noktada oluşur; bu nokta arz ve talep eğrilerinin kesiştiği yerdir. Örnek olarak ele alınan tavuk eti piyasasında denge fiyatı 6 T/kg, denge miktarı ise 4 ton/ay olarak gerçekleşmektedir. Bu fiyat düzeyinde arz edilen miktar ile talep edilen miktar birbirine eşittir.
Fiyat denge düzeyinin altında kaldığında talep edilen miktar arz edilen miktarı aşar ve talep fazlası ortaya çıkar. Fiyat denge düzeyinin üzerine çıktığında ise arz edilen miktar talep edilen miktarı geçer ve arz fazlası oluşur. Her iki durumda da piyasada dengesizlik söz konusudur.
Arzın ya da talebin değişmesi dengeyi bozar ve yeni bir denge noktası oluşur. Tavuk eti örneğinde yem fiyatlarının yükselmesi nedeniyle arz eğrisi So'dan S1'e sola kaydığında denge fiyatı 6 T/kg'dan 8 T/kg'a yükselirken denge miktarı 4 tondan 2 tona geriler.
Genel bir kural olarak şu ilişkiler geçerlidir: Bir mala olan talep artıyorsa malın hem denge fiyatı hem de denge miktarı birlikte artar; talep azalıyorsa her ikisi de birlikte düşer. Bir malın arzı artıyorsa denge fiyatı azalır, denge miktarı artar; arz azalıyorsa denge fiyatı yükselir, denge miktarı düşer.
Arzın ve Talebin Eş Anlı Değişmesi
Arz ve talep aynı anda değiştiğinde piyasa dengesi üzerindeki net etki, değişimlerin yönüne ve büyüklüğüne bağlıdır.
Tavuk eti piyasasında maliyetleri düşüren bir teknolojik yenilik ile tüketicilerin ortalama gelirlerinin aynı anda arttığını ve tavuk etinin normal mal olduğunu varsayalım. Bu durumda hem arz eğrisi hem de talep eğrisi birlikte sağa kayar. Başlangıç dengesi 6 T/kg fiyat ve 4 ton miktardan oluşmaktadır. Eğer her iki eğri de aynı miktarda paralel biçimde sağa kayarsa yeni dengede denge miktarı 6 tona yükselirken denge fiyatı değişmez. Ancak talepteki artış oransal olarak arzdaki artıştan büyük olursa denge fiyatı da yükselir; örnekte bu durumda denge miktarı 7 tona ve denge fiyatı 7 T/kg'a çıkmaktadır. Öte yandan arzdaki kayma oransal olarak talepteki kaymadan daha büyük olsaydı denge fiyatı düşerdi.
Arzın Fiyat Esnekliği ve Esnekliği Belirleyen Faktörler
Arzın fiyat esnekliği, arz edilen miktardaki yüzde değişmenin fiyattaki yüzde değişmeye oranı olarak tanımlanır. Talep esnekliğine benzer bir mantıkla hesaplanan bu oran, üreticilerin fiyat değişmelerine ne ölçüde duyarlı olduğunu gösterir.
Arzın fiyat esnekliğini belirleyen başlıca faktörler şunlardır:
Üretimde ikame edilebilirlik: Bir malın üretiminde başka mallara ikame geçiş mümkünse arz esnek olur; ikame seçeneği yoksa arz esnek olmaz.
Malın dayanıklılığı: Taze meyve ve sebze gibi dayanıksız ürünlerde arz esnekliği düşüktür; beyaz eşya ve mobilya gibi dayanıklı tüketim mallarında ise esneklik yüksektir. Fiyat düştüğünde dayanıklı malların satıcıları ürünü piyasaya sürmek yerine stoklamayı tercih edebilir; fiyat yükseldiğinde stokları eriterek arzı artırabilirler.
Maliyetlerin seyri: Üretim arttıkça maliyetler fazla yükselmiyorsa arz esnektir. Maliyetler hızla artıyorsa arz esnek olmayacaktır.
Zaman ufku: Kısa dönemde arz genellikle esnek değildir; uzun dönemde ise firmalar gerekli ayarlamaları yapma fırsatı bulduğundan arz daha esnek hale gelir.
Önemli Noktalar
- Piyasa arz eğrisi, bireysel arz eğrilerinin yatay toplamı alınarak oluşturulur; her fiyat düzeyinde üreticilerin arz miktarları toplanır.
- Girdi fiyatları, teknoloji, üreticilerin beklentileri ve sektördeki firma sayısı arz eğrisini kaydıran temel değişkenlerdir.
- Piyasa dengesi arz ve talep eğrilerinin kesiştiği noktada oluşur; bu noktanın dışında ya talep fazlası ya da arz fazlası ortaya çıkar.
- Arz arttığında denge fiyatı düşer, denge miktarı artar; arz azaldığında ise denge fiyatı yükselir, denge miktarı azalır.
- Arz ve talebin eş anlı değişmesinde piyasa dengesine olan net etki, her iki değişimin oransal büyüklüğüne bağlıdır.
- Arzın fiyat esnekliği; üretimde ikame olanakları, malın dayanıklılığı, maliyet yapısı ve zaman ufku gibi faktörler tarafından belirlenir.
Temel Kavramlar
| Kavram | Tanım |
|---|---|
| Piyasa Arz Eğrisi | Bireysel arz eğrilerinin yatay toplamı alınarak oluşturulan; her fiyat düzeyinde piyasadaki tüm üreticilerin arz etmek istedikleri toplam miktarı gösteren eğri |
| Denge Fiyatı | Arz edilen miktarın talep edilen miktara eşitlendiği, arz ve talep eğrilerinin kesiştiği noktadaki fiyat düzeyi |
| Denge Miktarı | Denge fiyatında arz edilen ve talep edilen miktarların birbirine eşit olduğu miktar |
| Talep Fazlası | Piyasa fiyatı denge fiyatının altında olduğunda talep edilen miktarın arz edilen miktarı aşması durumu |
| Arz Fazlası | Piyasa fiyatı denge fiyatının üzerinde olduğunda arz edilen miktarın talep edilen miktarı aşması durumu |
| Arzın Fiyat Esnekliği | Arz edilen miktardaki yüzde değişmenin fiyattaki yüzde değişmeye oranı; üreticilerin fiyat değişmelerine duyarlılığının ölçüsü |
Başvurulabilecek Kaynaklar
- Ertek, T. (2009). Temel Ekonomi (Basından Örneklerle). İstanbul: Beta Yayınevi.
- Ekinci, N. K. (2011). Modern Mikro İktisat. Ankara: Efil Yayınevi.
- Parkin, M. (2010). İktisat (9. Baskıdan çeviri). İstanbul: Akademi Yayıncılık.
- Katz, M. L. & Rosen, H. S. (1998). Microeconomics. Boston: Irwin/McGraw-Hill.
- Barreto, H. (2009). Intermediate Microeconomics with Microsoft Excel. Cambridge: Cambridge University Press.
- McEachern, W. A. (1997). Microeconomics: A Contemporary Introduction. Ohio: ITP.
- Pindyck, R. S. & Rubinfield, D. L. (2004). Microeconomics (6th ed.). Boston: Pearson.