Etik Nedir? Ahlak Felsefesinin Temel Soruları

Etiğin Temel İşlevi

Felsefenin alt disiplinleri arasında gündelik yaşamla en doğrudan bağ kuran alan etiktir. İnsan, doğası gereği ahlaki olanla ahlaki olmayanı birbirinden ayırt etme çabası içindedir. Doğru ile yanlışı, iyi ile kötüyü birbirinden ayırt etme çabası, neredeyse evrensel bir insani deneyimi yansıtır. Bu nedenle etik, yalnızca akademik bir merak alanı olarak değil; bireyin kendi yaşamını anlamlandırma çabası olarak da ele alınmalıdır.

Ahlaki Yaşamın Temel Soruları

Ahlaki yaşam, birbirine bağlı birkaç temel soruyu beraberinde getirir. Bunlardan ilki, iyi ve mutlu bir hayatın ne anlama geldiğidir. İnsanlar mutluluğa ulaşmayı arzular ve bunun için çaba gösterir. Ancak bu noktada ikinci bir soru devreye girer: Ahlaki yaşamda erdem ya da yükümlülük mü, yoksa mutluluk mu önce gelmelidir?

Bir diğer temel mesele ise "ötekileştirilen" insanlara karşı taşınan yükümlülüklerdir. Bu yükümlülükler üzerine düşünmek, pek çok açıdan insanlığın en belirleyici unsurlarından biri olarak kabul edilir. Etik, tam da bu noktada devreye girerek bireye ahlaki yaşamı, yükümlülükleri ve gerçek mutluluğun ne olduğu konularında rehberlik eder.

Normatif Etik ve Kuramsal Ayrımlar

Uygulamalı etik problemlerinde, farklı normatif etik kuramları arasında belirgin karşıtlıklar ortaya çıkar. Deontolojik etik anlayışını benimseyenler, ahlaki değerlendirmelerini ilkeler üzerinden yapar. Bu yaklaşım, sonuçtan bağımsız biçimde bazı eylemlerin doğru ya da yanlış olduğunu savunur.

Yararcı etiğin perspektifinden yaklaşanlar ise sonuçlar üzerinden düşünür. Bu görüşe göre tercih edilmesi gereken eylem tarzı, daha fazla mutluluk ya da daha az acı doğuracak olan eylemdir. Söz konusu iki yaklaşım, uygulamalı etik sorunlarının tartışılmasında birbirine rakip çerçeveler sunar.

Üç Temel Etik Teorisi

Etik teorileri, birbirinden farklı üç temel sorudan hareket eder:

• (a) İnsanların hangi amaçları seçmeleri ve hangi ideallerin peşinden koşmaları gerekir?
• (b) Onların seçimlerini belirlemesi gereken ahlaki ilkeler nelerdir?
• (c) Sağlam bir karakterin ve erdemli bir hayatın ölçüsü nedir?

Bu üç sorudan üç farklı etik teorisi biçimi doğmuştur:

1. Teleolojik Etik (Sonuçsalcılık)

Birinci soruyu merkeze alan teleolojik teoriler; ahlaki değerlendirmede sonuçları, özellikle mutluluğu veya refahı esas alır. Bu yaklaşıma göre ahlaki açıdan doğru olan eylem, en fazla mutluluk ya da en az acıyı doğuran eylemdir. John Stuart Mill'in faydacılığı (utilitarianism) bu kategorinin en etkili örneğidir.

2. Deontolojik Etik (Ödev Etiği)

İkinci soruyu merkeze alan deontolojik teoriler; ahlaki değerlendirmede sonuçlardan bağımsız olarak eylemin kendisini ve ona rehberlik eden ilkeleri esas alır. Bu yaklaşıma göre bazı eylemler, doğurdukları sonuçlardan bağımsız biçimde doğru veya yanlıştır. Immanuel Kant'ın ödev etiği bu kategorinin en güçlü temsilcisidir. Kant, "ödevinden dolayı yapılan eylem"i ahlaki değerin kaynağı olarak görmektedir.

3. Erdem Etiği

Üçüncü soruyu merkeze alan erdem teorileri; ahlaki değerlendirmede eylemin kendisini değil, eylemin kaynağı olan karakteri ve erdemleri esas alır. Aristoteles'in mutluluk (eudaimonia) anlayışına dayanan bu yaklaşım, günümüzde Alasdair MacIntyre tarafından yeniden canlandırılmıştır. Erdemli karakterin geliştirilmesi ve insana özgü iyinin ne olduğunun kavranması bu teorinin odak noktasıdır.

Metaetik: Ahlak Yargılarının Temeli

Metaetik, ahlak yargılarının anlamını ve temelini sorgulayan felsefi alandır. Bu alan dahilinde tartışılan sorulardan biri, ahlak yargılarının betimsel mi yoksa duygusal mı olduğudur. Duyguculuk, bu tartışmada öne çıkan önemli bir metaetik konumdur ve ahlak yargılarını duygusal ifadeler olarak değerlendirir.

Metaetik içindeki bir diğer önemli ayrım ise realizm ve anti-realizm arasındadır. Realizm, ahlaki olguların moral özneden bağımsız biçimde var olduğunu öne sürer. Anti-realizm ise bu bağımsız varoluşu reddeder. Bu karşıtlık, ahlakın nesnel bir temele sahip olup olmadığı sorusunu doğrudan ilgilendirir.

Uygulamalı Etik

Etiğin teorik boyutunun yanında, 1970'li yıllarda belirginleşen ve giderek önem kazanan bir uygulamalı boyutu vardır. Uygulamalı etiğin ortaya çıkmasının en önemli nedeni; kapsamı içindeki sorunların önemli bir kısmının teknolojinin sonucu olması ve yeni mesleklerle beyin gücüyle çalışan sınıfların 20. yüzyılda ortaya çıkmasıdır.

Uygulamalı etik; özel ve kamusal yaşamda karşılaşılan pratik sorunlara ahlaki bir bakış açısından yaklaşan felsefi değerlendirme ve analiz etkinliğidir. Bu kapsamda ele alınan başlıca konular şunlardır:

• Biyoetik: Tıp ve biyoloji alanında karşılaşılan kürtaj, ötanazi, organ nakli, genetik müdahale gibi sorunlar
• Siyaset etiği: Siyasi karar alma süreçlerinde dürüstlük, adalet ve hesap verebilirlik
• Çevre etiği: İnsan olmayan canlılara ve doğaya karşı yükümlülükler
• İş etiği: Ticari ilişkilerde dürüstlük, adalet ve sorumluluk
• Hayvan hakları: İnsan olmayan canlıların ahlaki statüsü ve onlara karşı yükümlülükler

Uygulamalı etik; Antik Yunan'dan bu yana tartışılan normatif ve teorik araştırma tarzının, pratik sorunlara uygulanmasının en yeni dalı olarak değerlendirilmektedir.

Önemli Noktalar

• Etik, felsefenin gündelik yaşamla en doğrudan ilişki kuran disiplinidir; insanların nasıl yaşamaları, hangi amaçları seçmeleri ve nasıl bir karaktere sahip olmaları gerektiğini araştırır.
• Üç temel etik sorusu üç etik teorisi biçimini doğurmuştur: "Hangi amaçlar?" sorusu teleolojik etiği (faydacılık), "Hangi ilkeler?" sorusu deontolojik etiği (Kant), "Nasıl bir karakter?" sorusu ise erdem etiğini (Aristoteles, MacIntyre) üretmiştir.
• Deontolojik etik ilkeler üzerinden, yararcı etik sonuçlar üzerinden düşünür; erdem etiği ise eylemi değil eylemin kaynağı olan karakteri ahlaki değerlendirmenin odağına koyar.
• Metaetik, ahlak yargılarının anlamını ve ahlaki olguların nesnel varoluşunu sorgular; realizm ve duyguculuk bu alandaki başlıca görüşlerdendir.
• Uygulamalı etik 1970'lerde teknoloji ve yeni mesleklerin yükselişiyle ortaya çıkmıştır; biyoetik, çevre etiği, iş etiği ve hayvan hakları başlıca uygulama alanlarındandır.
• Teleolojik, deontolojik ve erdem etiği çerçeveleri; uygulamalı etik sorunlarına farklı ve çoğu zaman rakip çözümler sunar.

Temel Kavramlar

Başvurulabilecek Kaynaklar

• Aristoteles. (1998). Nikomakhos'a Etik (Çev. S. Babür). Ankara: Ayraç Yayınevi.
• Kant, I. (1995). Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi (Çev. İ. Kuçuradi). Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu.
• Mill, J. S. (2012). Faydacılık (Çev. A. Kurşun). İstanbul: Say Yayınları.
• Cevizci, A. (2015). Etiğe Giriş. İstanbul: Say Yayınları.