Osmanlı Devleti'nde Buhran ve Yenileşme

Osmanlı Devleti'nin Buhran Dönemine Girişi

Osmanlı Devleti, 16. yüzyılın ikinci yarısından itibaren devlet teşkilatında ve sosyal hayatında birtakım aksaklıklar baş göstermeye başlamıştır. Ancak bu aksaklıklar fetihleri ve devletin genişlemesini hemen durdurmamıştır. Kanuni Sultan Süleyman Dönemi'nin ardından Sokullu'nun sadrazamlığı sırasında 1571'de İnebahtı mağlubiyetine uğranmış; buna karşın aynı dönemde Kıbrıs fethi tamamlanmış, 1574'te Tunus ele geçirilmiş, 1578'de ise el-Kasrü'l-kebir zaferiyle Osmanlı nüfuzu Kuzey Afrika'nın en batı ucuna kadar genişlemiştir. Bu tablonun gösterdiği üzere söz konusu dönem, fetihlerin durduğu bir "Duraklama" değil, dış başarıların sürdüğü ama iç yapının çözüldüğü bir buhran dönemi olarak değerlendirilmek gerekir.

Buhranın 17. yüzyıla kadar uzanan boyutları şu başlıklar altında özetlenebilir:

• Yeniçeri Ocağı'nın bozulması ve askerlik teşkilatının işlevsizleşmesi
• Savaş ganimetlerinin azalması ile birlikte ordunun ekonomik motivasyonunu yitirmesi
• Devletin sınırlarının genişlemesi sonucu merkezî otoritede yaşanan koordinasyon sorunları
• Eski kuralların terk edilmesiyle ortaya çıkan kurumsal çözülme

Dönemin aydınları bu durumu "tereddî ve tagayyür" — yozlaşma ve bozulma — olarak nitelendirmiştir.

17. Yüzyıl Âlimlerinin Kaleminden Buhran

Yaşanan buhranı yalnızca savaş meydanları değil, dönemin entelektüelleri de kayıt altına almıştır. Bu değerlendirmeler, Osmanlı devlet anlayışının özeleştiri kapasitesini ve düşünsel derinliğini ortaya koyması bakımından son derece önemlidir.

Gelibolulu Mustafa Âli Efendi, 1581 tarihli Nasihatü's-Selatin adlı eserinde buhranın temel nedenini "devlet adamlarının niteliksizleşmesi" olarak göstermiştir. Bosnalı Bilgin Hasan Kâfi ise 1595'te kaleme aldığı Usûlü'l-Hikem fi Nizami'l-Âlem'de "devlet düzeninde eski kuralların terk edilişi"ni buhranın kaynağı olarak işaret etmiştir.

17. yüzyılda Göriceli Koçi Bey, IV. Murat'a (1623-1640) sunduğu risalesinde buhranın köklerini Kanuni Dönemi'ne kadar götürerek rüşvetçiliği ve niteliksiz yöneticileri temel neden olarak göstermiştir. Kâtip Çelebi ise Mizanü'l-Hak fi İhtiyari'l-Ehakk adlı eserinde Osmanlı medreselerinin bozulmuş olmasını eleştirmiş; medreselerin taassup içine düştüğünü, oysa âlimlerin pozitif bilimler ve felsefeye yönelmesi gerektiğini savunmuştur. Bu görüş, Osmanlı düşünce dünyasında Batı'ya yönelik entelektüel açılışın erken bir işareti olarak değerlendirilmektedir.

Viyana Bozgunu ve Karlofça Antlaşması

17. yüzyılın son çeyreğinde Osmanlı Devleti, hem batıda hem doğuda savaşmak zorunda kaldı. Batıda Katolik Habsburgların baskısından kurtulmak isteyen Protestan Macarlar Osmanlı'dan yardım çağrısında bulununca Merzifonlu Kara Mustafa Paşa önderliğinde 1683'te Viyana'ya ikinci bir sefer düzenlendi. Ordu Viyana'yı kuşatma altına almış; ancak Leh kuvvetlerinin yardıma gelmesiyle bozguna uğrayarak geri çekilmek zorunda kalmıştır. Yenilgiden sorumlu tutulan Kara Mustafa Paşa Belgrat'ta idam edilmiştir.

Viyana'da alınan bu yenilgi Avrupa'nın moralini yükseltti. Avusturya, Lehistan ve Venedik arasında Kutsal İttifak kuruldu; 1686'da Rusya da bu ittifaka katıldı. Osmanlı kuvvetleri 1697'de Zenta Bozgunu'ndan sonra masaya oturmak zorunda kaldı. 1699'da imzalanan Karlofça Antlaşması Osmanlı tarihi için bir dönüm noktasıdır: Bu antlaşmayla Osmanlı Devleti Macaristan'dan çekildi, Balkanlar'da ve Ukrayna'da geniş topraklar yitirildi. Osmanlı'nın çözüm bekleyen iç buhranı, artık büyük bir toprak kaybıyla da somutlaşmış oldu.

Lale Devri ve İlk Yenileşme Hareketleri

Karlofça yenilgisinin ardından Osmanlı devlet erkânının önemli bir kesimi, önce devletin iç yapısının düzeltilmesi gerektiği görüşünde birleşti. Bu yaklaşımı benimseyen III. Ahmet (1703-1730) döneminde Rusya ve Avusturya ile sürdürülen savaşlara rağmen barış ortamı aranmış; diplomatik girişimler yoğunlaşmıştır.

1718 Pasarofça Antlaşması'nın ardından başlayan Lale Devri (1718-1730), Osmanlı'nın Avrupa tarzındaki ilk sistemli yenileşme dönemini simgelemektedir. Adını İstanbul'da yoğun biçimde yetiştirilen ve Avrupa'ya da yayılan lalelerden alan bu dönemde köklü adımlar atılmıştır:

• Avrupa başkentlerine kalıcı elçilikler kurularak diplomatik ağ genişletilmiştir.
• Gönderilen elçiler kültür, sanat, sanayi, tarım ve ordu alanlarında gözlem yaparak saraya raporlar sunmuştur.
• 1720-1721 yıllarında Paris'te bulunan Yirmi Sekiz Mehmet Çelebi'nin raporu bu raporlar arasında en dikkat çekici olanıdır.
• Avrupa'nın teknik ve kurumsal üstünlüğünün kaynakları ilk kez sistematik biçimde araştırılmıştır.
• İmalathaneler açılarak Batı tarzı üretim biçimine ağırlık verilmiş; temel ihracat malı olan yünün yerini pamuk almaya başlamıştır.

Lale Devri bir süs ve eğlence çağı olarak küçümsenmemeli; Osmanlı'nın Batı ile yüzleşme ve öğrenme yolculuğunun bilinçli biçimde başladığı ilk adım olarak değerlendirilmelidir. Bu dönemde atılan adımlar, 19. yüzyılda derinleşecek olan Tanzimat ve Islahat reformlarının entelektüel ve kurumsal zeminini hazırlamıştır.

Önemli Noktalar

• 16. yüzyıl ikinci yarısından itibaren yaşanan iç buhran, Osmanlı'nın fetihlerini henüz durdurmamış; ancak idari, askeri ve sosyal çözülme derinleşmiştir.
• Dönemin aydınları (Gelibolulu Âli, Hasan Kâfi, Koçi Bey, Kâtip Çelebi) buhranı erken fark etmiş ve sistematik biçimde analiz etmiştir.
• 1683 II. Viyana Bozgunu ve 1699 Karlofça Antlaşması, Osmanlı'nın Batı karşısındaki kalıcı gerilemeyi teslim ettiği kritik kırılma noktalarıdır.
• Lale Devri (1718-1730), Osmanlı'nın Batı'yı sistematik biçimde incelediği ve kurumsal yenileşme arayışına girdiği ilk dönem olarak tarihe geçmiştir.
• Elçilik raporları ve imalathane açılımları, köklü reformların bu dönemde zihinlerde şekillenmeye başladığını göstermektedir.

Temel Kavramlar

Başvurulabilecek Kaynaklar

• Uzunçarşılı, İ.H. (1995). Osmanlı Tarihi (4. Baskı). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Karal, E.Z. (1995). Osmanlı Tarihi: Nizam-ı Cedid ve Tanzimat Dönemleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Quataert, D. (2005). The Ottoman Empire, 1700-1922. Cambridge: Cambridge University Press.
• Aksan, V. (2007). Ottoman Wars 1700-1870: An Empire Besieged. London: Pearson Longman.