Beslenme Neden Bu Kadar Önemlidir?
Sağlıklı beslenme; bireylerin ve oluşturdukları toplumun sağlıklı biçimde yaşamasında, ekonomik ve sosyal yönden gelişmesinde, yaşam kalitesinin artmasında yeterli ve dengeli beslenme temel şarttır.
Beslenme ile sağlık arasındaki ilişkinin gücünü gösteren çarpıcı bir veri şudur: Yetersiz ve dengesiz beslenen toplumlarda bebek ölüm hızı, yeterli ve dengeli beslenen toplumlardan 10 kat daha yüksek saptanmıştır. Bu toplulukların çocuklarında büyüme hızı ve zeka gelişimi normal değerlerden düşük seyretmekte; bağışıklık sistemi yetersizliğine bağlı enfeksiyon hastalıkları daha sık, daha ağır ve daha öldürücü olabilmektedir.
Yeterli ve Dengeli Beslenme Nedir?
Yeterli ve dengeli beslenme; bireyin yaş, cinsiyet ve fizyolojik durumuna göre vücudun büyümesi, dokuların yenilenmesi ve işlevselliğinin devamı için gerekli besin öğelerinin yeterince alınmasıdır. Günlük beslenmede her gruptan besin bulunması ve miktarlarının kişinin gereksinimine uygun olarak belirlenmesi bu tanımın pratik karşılığıdır.
Sağlıklı ve doğru beslenme dört ana kavramla açıklanabilir:
- Yeterlilik: Vücudun enerji ve besin öğesi ihtiyacını eksiksiz karşılamak.
- Denge: Her besin grubundan uygun oranda tüketmek.
- Çeşitlilik: Tek tip besinlerle sınırlı kalmayıp farklı kaynaklardan yararlanmak.
- Sağlıklı gıdalardan kaçınma: İşlenmiş, katkı maddesi içeren ve besin değeri düşük gıdaları en aza indirmek.
Dört Temel Besin Grubu
Besinler, içerdiği besin öğelerine göre dört temel gruba ayrılır:
1. Tahıllar ve tahıl ürünleri: Buğday, pirinç, mısır gibi tahıl taneleri ve bunlardan yapılan ekmek, pilav, un, şehriye, bulgur bu grupta yer alır. Sindirim ve sinir sisteminin işlevlerini yerine getirmesinde etkin rol oynayan tahıllar her gün ve her öğün tüketilmelidir.
2. Et, yumurta, kuru baklagiller ve yağlı tohumlar: Kırmızı et, tavuk, hindi, balık gibi et ürünleri; yumurta; kuru fasulye, nohut, mercimek gibi baklagiller ve ceviz, fındık, fıstık gibi yağlı tohumlar bu grubun başlıca üyeleridir.
3. Süt ve süt ürünleri: Süt, peynir, çökelek ve yoğurt bu gruba girer. Kemik sağlığı için gerekli kalsiyum bu gruptan karşılanır.
4. Sebze ve meyveler: Bitkilerin yenebilen kısımlarından oluşan bu grup; doku onarımı, kan yapımı ve hastalıklara direnç kazanımında kritik rol üstlenir. Vitamin ve mineral bakımından zengin olan sebze ve meyvelerin düzenli tüketimi zorunludur.
Beslenme Bozukluklarının Sağlık Üzerindeki Etkileri
Aşırı kilolu veya obezite; hipertansiyon, yüksek kan kolesterolü, kalp damar hastalıkları, inme, tip 2 diyabet, bazı kanser türleri, artritler ve solunum yetersizlikleri gibi ciddi sağlık sorunlarının riskini artırır.
Aşırı zayıflık ise şişmanlıkta olduğu gibi yaşam kalitesini düşüren ve vücut direncini zayıflatan olumsuz bir durumdur.
Tip 2 diyabet: Fiziksel aktivite artışı ve beslenme alışkanlıklarının yeniden düzenlenmesiyle %30-50 oranında önlenebileceği bildirilmektedir.
Kalp hastalıkları: Yapılan araştırmalar, beslenme şeklini Akdeniz diyeti ile gerçekleştiren koroner kalp hastalarında ikinci kalp krizi görülme riskinin %70 azaldığını göstermektedir.
Hipertansiyon ve kanda yüksek yağ oranına karşı da koruyucu ve tedavi edici yaklaşımda doğru beslenme biçiminin uygulanması zorunludur.
Yaşam Dönemlerine Göre Beslenme
Bebeklik Dönemi (0-6 Ay)
Dünya Sağlık Örgütü ve UNICEF; anne sütü ile beslenmenin doğumdan hemen sonra başlamasını ve ilk 6 ay yalnızca anne sütü verilmesini önermektedir. Anne sütü; enerji, protein, C vitamini ve A vitamini gibi temel besin öğelerinin önemli bir bölümünü karşılar. 6. aydan sonra ek gıdalara geçilmekle birlikte emzirme iki yaşa kadar sürdürülmelidir.
Okul Çocuğu Dönemi
Okul çağı çocuklarının beslenmesinde karbonhidrat, protein ve yağ dengesine dikkat edilmeli; büyüme ve gelişmeye destek sağlanmalıdır.
Yaşlılık Dönemi
Yaşlılarda tükürük bezi ve sindirim enzimlerinin azalması, diş eksikliği, tat ve koku duyularının zayıflaması ile metabolizmadaki yavaşlamalar beslenme güçlükleri yaratır. Yaşlılarda var olan kronik hastalıklara göre karbonhidrat, protein ve yağ tüketim oranlarının ayarlanması önem taşır. Karbonhidrat (şeker hastalarında), protein (böbrek ve karaciğer hastalarında) ve yağ (kalp hastalarında) alımı özenle izlenmelidir.
Fiziksel Aktivite ile Beslenmenin Bütünleşmesi
Egzersizin her yaşta sağlığa yararı bilimsel olarak kanıtlanmıştır. Doğru beslenme ile birlikte düzenli fiziksel aktivite;
- Çocukların ve gençlerin sağlıklı büyüme ve gelişmesini,
- Yetişkinlerin çeşitli kronik hastalıklardan korunmasını,
- Yaşlıların kaliteli yaşlılık dönemi geçirmesini,
- Sosyalleşme ve toplumsal katılımı destekler.
Erişkinlere haftanın en az beş günü, en az yarım saat süren fiziksel aktivite önerilmektedir.
Hastalıklardan Korunmada Beslenme Stratejileri
Beslenme aracılığıyla hastalıklardan korunma iki temel strateji çerçevesinde şekillenir:
Toplum stratejisi: Farklı hastalıkların gelişimini önlemek amacıyla tüm toplum sağlığına yönelik; bilgi ve eğitim odaklı girişimleri kapsar. İnsan davranışlarını değiştirmeyi, sağlıklı beslenme alışkanlıklarının yaygınlaştırılmasını hedefler.
Yüksek risk stratejisi: Belli hastalıkların gelişimi açısından riski artmış özel gruplara yönelik bireysel girişimlerdir. Risk faktörlerinin ortadan kaldırılması, azaltılması ve erken tedaviye başlanmasını içerir.
Önemli Noktalar
- Yeterli ve dengeli beslenme; yeterlilik, denge, çeşitlilik ve sağlıklı gıda seçiminin birlikte sağlanmasıyla gerçekleşir.
- Yetersiz beslenen toplumlarda bebek ölüm hızı dengeli beslenen toplumlara göre 10 kat daha yüksektir; çocuklarda büyüme ve zeka gelişimi de olumsuz etkilenmektedir.
- Dört temel besin grubu — tahıllar, et-baklagiller, süt ürünleri, sebze-meyveler — günlük diyetin temelini oluşturur.
- Tip 2 diyabet fiziksel aktivite ve beslenme düzenlemesiyle %30-50 oranında önlenebilir; Akdeniz diyeti koroner kalp hastalarında ikinci kalp krizi riskini %70 azaltmaktadır.
- Beslenme ihtiyaçları yaşam dönemlerine göre değişir: bebeklikte anne sütü, yaşlılıkta kronik hastalıklarla uyumlu diyet öne çıkar.
- Doğru beslenme ile düzenli fiziksel aktivitenin birleşimi, tüm yaş gruplarında yaşam kalitesini belirleyen en önemli sağlık faktörleri arasında yer alır.
Temel Kavramlar
| Kavram | Tanım |
|---|---|
| Yeterli ve Dengeli Beslenme | Vücudun büyüme, yenilenme ve işlev sürdürmesi için gerekli tüm besin öğelerinin uygun miktarda ve dengede alınması |
| Besin Grubu | Benzer besin öğeleri içeren gıdaların oluşturduğu kategori; tahıllar, et-baklagiller, süt ürünleri, sebze-meyveler |
| Akdeniz Diyeti | Zeytinyağı, sebze, meyve, kurubaklagil ve balığın ağırlıklı olduğu; kalp hastalıkları riskini azalttığı kanıtlanmış beslenme biçimi |
| Primordiyal Koruma | Risk faktörlerinin geliştiği sosyal ve çevresel koşulların değiştirilmesiyle hastalık riskini ortadan kaldırmaya yönelik en erken koruma düzeyi |
| Toplum Stratejisi | Tüm topluma yönelik bilgi ve eğitim odaklı halk sağlığı yaklaşımı; geniş kitlelerde sağlıklı davranış değişimini hedefler |
Başvurulabilecek Kaynaklar
- WHO. (1998). Health Promotion Glossary. Geneva: World Health Organization.
- Salmış, N. (2011). Beslenme ve Sağlık. Ankara: Sağlık Bilimleri Üniversitesi Yayınları.
- DSÖ. (2003). Diet, Nutrition and the Prevention of Chronic Diseases. Geneva: WHO.
- Dinler, M. (2013). Yaşlı Bakımında Beslenme. Ankara: Anı Yayıncılık.