Klasisizm Nedir? Tanımı ve Kapsamı
Klasisizm; kesin bir dönemi, belirli bir entelektüel grubun bildirgesi ya da tek bir manifesto bulunmayan, Fransa merkezli bir edebiyat ve sanat hareketidir. Bu özelliği, akımı tanımlamayı güçleştirmektedir. Terminoloji dönemden döneme anlam kaymasına uğramış; "klasik" ve "klasisizm" kavramları çeşitli anlamlar kazanmıştır. Bununla birlikte en olgun biçimiyle klasisizm şöyle özetlenebilir: Antik Yunan ve Latin döneminde mükemmel üsluplarıyla ölümsüz eserler ortaya koyan yazar ve sanatçıların taklit edilmesini, onlardan ilham alınmasını ve onların kurduğu kurallara uyulmasını gerektiren; insana, topluma ve gerçekliğe saygı duyan sanat ve edebiyat anlayışı.
Klasisizm, kendisinden önce gelen Rönesans Hümanizmi'nin temelleri üzerine kuruludur. Hümanizm, Antik Yunan ve Latin yazarlarının okunmasını ve gerektiğinde taklit edilmesini önererek klasisizmin kültürel altyapısını oluşturmuştur. Klasisizm, hümanizmin bu ilkelerini sistematik kurallara dönüştürerek derinleştirmiştir.
Klasisizmin Doğduğu Tarihsel ve Toplumsal Ortam
Klasisizmin 17. yüzyıl Fransa'sında filizlenmesinin birden fazla nedeni vardır:
Siyasi zemin: XIV. Louis'nin (1638-1715) yetmiş iki yıl süren mutlak monarşisi, sanat ve sanatçılara tutarlı bir destek vermiştir. Kral, kendi ihtişamını ölümsüzleştirecek eserler istemiş; bu talep klasisizmin kurumsal çerçevesini güçlendirmiştir.
Barokun yarattığı bıkkınlık: Orta Çağ sonrası gelişen barok anlayışın kişiden kişiye, gruptan gruba değişen üslup ve çizgilerinin çokluğu, aydın çevrelerde belli ölçütlerin ve modellerin belirlenmesine duyulan isteği körüklemiştir.
Dil ve toplumsal etkenler: Fransız dilinin standart bir yazı diline kavuşmakta geç kalması, Pléiade şiir okulu ve "kibarlık akımı" (préciosité) gibi hareketlerin katkısıyla çözülmeye başlamış; bu süreç klasisizmin dilsel zeminini hazırlamıştır.
Siyasi istikrar ve refah: 17. yüzyılın ikinci yarısında din savaşlarından mola veren Fransa, ekonomisini, sanayisini ve askeri gücünü büyütmüştür. Artan refah, halkın ve seçkinlerin kültürel etkinliklere daha fazla zaman ayırmasına olanak tanımış; bu da sanat üretiminin hem nicelik hem nitelik açısından yükselmesine katkıda bulunmuştur.
Klasisizmin İlke ve Kuralları
Klasisizmin özünde dört temel ilke yatmaktadır:
Akıl ve Evrensellik
Klasik yazar ya da sanatçı, dönemsel izleklere, yerel değerlere, bireysel tutkulara, hayal gücünün serbest kullanımına yer vermez. Mükemmel ve ideal olanı akıl ve mantık süzgecinden geçirerek toplumun örf ve âdetine uygun biçimde aktarır. Klasik eser; öznellik taşımayan, yazarının kişisel duygu ve tutkularına yer vermeyen, her çağa hitap edecek nesnel ve kalıcı bir yapıt olma hedefindedir. Klasik olmayan eser ise bağlı kalacağı kuralı olmayan, öznel duygu ve tutkulara yaslanarak yalnızca belli bir dönemin gereklerine cevap veren yapıttır.
Gerçeğe Benzerlik (Vraisemblance)
Tiyatro gerçek yaşamı taklit etmeyi amaçladığından, oyunun konusu gerçek gibi görünmelidir. Mümkün olmayan ya da gerçeğe benzemeyen öğeler dışarıda tutulur. Gerçeğe benzerlik; seyircinin gerçek olduğuna inanmaya hazır olduğu şey olarak tanımlanır.
Üç Birlik Kuralı
İtalyan eleştirmen Lodovico Castelvetro (1505-1571) ve benzerlerinin Aristo'nun Poetika'sına dayanarak geliştirdiği bu kural, klasisizmin tiyatroya özgü en belirleyici ilkesidir:
- Eylem birliği: Oyunda tek bir ana eylem bulunur; birden fazla paralel olay dizisi yasaktır. Her perde bir öncekinin devamıdır; eyleme zamansal bir süreklilik kazandırılır.
- Zaman birliği: Sahnelenen eylem mümkün olduğunca kısa bir zaman diliminde başlayıp sonuçlanır; gerçekleşme zamanı 24 saati aşmamalıdır.
- Yer birliği: Eylem bir günde tamamlanacağına göre kişilerin gidip gelişleri mantıksal olarak sınırlıdır. XIII. Louis döneminde bu sınır bir şehir ve çevresi olarak belirlenmiştir.
Görkem, Ölçü ve Uyum
Klasik eserde görkem, ölçü ve uyum vazgeçilmezdir. Gülünç olay ve tipler, toplumsal bayağılıklar ve aksaklıklar klasik eserde yer bulmaz. Yüce, asil ve evrensel olan tercih edilir.
Klasik Edebi Türler
Klasisizm belirli türleri biçim ve içerik açısından kesin kurallarla ayrıştırmıştır:
- Trajedi: Soylu bir dille kaleme alınan ve sonu ölümle ya da büyük yıkımla biten tiyatro türüdür. Kişiler kral, prens ya da soylu sınıftan seçilir. Fransız klasisizminin Corneille ve Racine gibi büyük trajedyanı bu türde şaheserler vermiştir.
- Komedi: Halk diliyle yazılan ve sonu iyi biten tiyatro türüdür. Molière Fransız komedisinin tartışmasız ustasıdır.
- Şiir: Lirik şiir başta olmak üzere Antik Yunan edebiyatından gelen şiir türleri kullanılır; kurallara uygunluk ön plandadır.
- Mektup ve deneme: Dönemin düzyazı biçimleri arasındadır.
Klasisizm yalnızca edebiyatla sınırlı kalmamıştır; resim, heykel, mimari, müzik ve peyzaj düzenlemesine de yayılmıştır. XIV. Louis döneminde inşa edilen saray ve şatoların resmi, heykelleri, bahçe düzenlemeleri ve müzik yapıtları bu anlayışla biçimlenmiştir.
Klasisizmin Çöküşü
- yüzyılın sonlarına doğru XIV. Louis'nin saltanatı askeri başarısızlıklar ve ekonomik sorunlarla gölgelenmiştir. Aydın çevrelerde mutlak monarşiye ve dini otoriteye yönelik eleştiriler yükselmiştir.
1680'de patlak veren Eskiler ve Yeniler Kavgası, klasisizmin son büyük tartışmasıdır. Bir yanda Antik Dönem yazarlarının taklit edilmesini savunan ve Boileau'nun liderliğini yaptığı "Eskiler"; öte yanda Antik yazarları "zevksiz ve incelikten uzak" bulan Charles Perrault önderliğindeki "Yeniler" çatışmıştır. Uzayıp giden bu tartışma, klasisizmin çöküşünün ve Aydınlanma Çağı'nın başlangıcının habercisi olmuştur. Aklın tecrübe ile birleştirildiği, bireysel mutluluğun öne çıktığı yeni bir düşünce iklimi; Descartes, Locke, Voltaire ve Montesquieu ile şekillenmiş ve yerini romantizme bırakacak olan büyük dönüşümü başlatmıştır.
Önemli Noktalar
- Klasisizm; Antik Yunan ve Latin modellerini esas alan, akıl, evrensellik, gerçeğe benzerlik ve üç birlik kurallarıyla biçimlenen 17. yüzyıl Fransa merkezli edebiyat ve sanat hareketidir.
- Hümanizmin mirası üzerine inşa edilen klasisizm, XIV. Louis'nin mutlak monarşisi, siyasi istikrar ve dilin standardizasyonu sayesinde çiçeklenmiştir.
- Üç birlik kuralı (eylem, zaman, yer), klasisizmin tiyatroyu biçimlendiren en belirleyici ilkesidir.
- Klasik eser öznellikten uzak, aklın süzgecinden geçmiş, her çağa hitap edecek nitelikte evrensel olmayı hedefler.
- Klasisizm yalnızca edebiyatta değil mimari, resim, heykel ve müzikte de etkisini göstermiş; XIV. Louis'nin Versailles Sarayı bu anlayışın zirvesi kabul edilir.
- 1680 Eskiler-Yeniler Kavgası klasisizmin çöküşünü ve Aydınlanma Çağı'nın doğuşunu simgeler.
Temel Kavramlar
| Kavram | Tanım |
|---|---|
| Klasisizm | Antik Yunan ve Latin modellerini taklit eden, akıl, evrensellik ve belli kurallara dayanan 17. yüzyıl Fransa merkezli sanat ve edebiyat hareketi |
| Üç Birlik Kuralı | Tiyatroda tek eylem, 24 saat zaman sınırı ve tek yer ilkelerini zorunlu kılan klasisizm kuralı |
| Gerçeğe Benzerlik | Seyircinin gerçek olduğuna inanmaya hazır olduğu olay ve durumların sahnelenmesi ilkesi |
| Trajedi | Soylu dille yazılan, sonu ölüm ya da yıkımla biten klasik tiyatro türü |
| Komedi | Halk diliyle yazılan, sonu iyi biten klasik tiyatro türü |
| Eskiler-Yeniler Kavgası | 1680'de patlak veren; klasisizmi savunan "Eskiler" ile Antik modelleri reddeden "Yeniler" arasındaki aydın tartışması |
| Hümanizm | Klasisizmin kültürel zeminini oluşturan, Antik Yunan ve Latin yazarlarının okunmasını ve taklit edilmesini öngören Rönesans akımı |
Başvurulabilecek Kaynaklar
- Boileau, N. (1999). Şiir Sanatı (Çev. S. Eyüboğlu). İstanbul: Remzi Kitabevi.
- Finn, M.R. (2006). Figures of the Pre-Revolutionary French Novel. Newark: University of Delaware Press.
- France, P. (2000). The Oxford Guide to Literature in English Translation. Oxford: Oxford University Press.
- Scherer, J. (1986). La Dramaturgie Classique en France. Paris: Nizet.