Turizm Nedir? Türleri ve Ekonomik Önemi

Boş Zaman ve Turizm İlişkisi

Boş zaman, kişinin hayatını sürdürmek için yerine getirmesi zorunlu olan faaliyetlerin —çalışmak, uyumak, ev işleri, eğitim, sosyal sorumluluklar— dışında kalan zaman dilimi olarak tanımlanabilir. Bu sürenin uzunluğu ve bu süre içinde tercih edilen faaliyetler kişiden kişiye farklılık gösterir. Yaş, eğitim düzeyi, gelir ve kültürel arka plan bu farklılıkları belirleyen başlıca etkenlerdir. Örneğin geçimi ailesi tarafından karşılanan çocuklar ile emekliler para kazanmak amacıyla zaman harcamadığından daha geniş bir boş zamana sahipken, ücretli çalışanların boş zamanı doğrudan çalışma düzenlerine bağlıdır.

Boş zamanda gerçekleştirilebilecek faaliyetler arasında spor yapmak, kitap okumak, film seyretmek, alışveriş yapmak ve turizm faaliyetlerine katılmak sayılabilir. Turizm, bu faaliyetler arasında özel bir yer tutar; zira yalnızca boş zaman değil, aynı zamanda belirli düzeyde bir gelir ya da finansal destek de gerektirir. Geçmiş dönemlerde ağırlıklı olarak varlıklı kesimlerin ilgi alanında kalan seyahat olgusu, işçi ve memur kesiminin gelir düzeylerinin yükselmesi ve ücretli tatil hakkı kazanmasıyla birlikte geniş kitlelere yayılmıştır. Bu nedenle ücretli tatil hakkının yaygınlaşması, turizme katılımı artıran en önemli etkenlerden biri olarak değerlendirilmektedir.

Turizmin Tanımı ve Temel Özellikleri

Turizm kavramı, literatürde farklı perspektiflerden ele alınarak çeşitli biçimlerde tanımlanmıştır. Avusturyalı ekonomist Hermann V. Schullard 1910 yılında turizmi belirli bir ülke, bölge ya da şehre giriş-çıkış yapan yabancıların hareketleriyle doğrudan ilişkili, ekonomik boyutu olan işletmelerin toplamı olarak nitelendirmiştir. İsviçreli profesörler Hunziker ve Krapf ise 1942 yılında turizmi, yerleşik olmayanların para kazanma amacı gütmeyen ve sürekli kalışa dönüşmeyen seyahat ve konaklamalarından doğan olaylar ile ilişkiler toplamı biçiminde tanımlamıştır. Mathieson ve Wall'a göre turizm, kişilerin normal olarak yaşadıkları ve çalıştıkları yerlerin dışına yaptıkları geçici hareketlilikler ile bu süre zarfında ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik faaliyetlerdir.

Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü (UNWTO) turizmi, insanların her zamanki yaşam çevrelerinin dışına bir yılı aşmamak üzere boş zaman, iş ve benzeri amaçlarla yaptıkları faaliyetler bütünü olarak tanımlar. Bu çerçevede turizm üç ana biçimde sınıflandırılmaktadır: Ülke vatandaşlarının kendi ülkesi içinde katıldıkları faaliyetleri kapsayan iç turizm; yabancı turistlerin bir ülkeye gelişini ifade eden aktif dış turizm; bir ülke vatandaşlarının başka ülkelere turist olarak gidişini tanımlayan pasif dış turizm. Aktif dış turizm ülkeye döviz girişi sağlarken pasif dış turizm döviz çıkışına, iç turizm ise ülke içi ekonominin canlanmasına katkıda bulunur.

Burkart ve Medlik'e göre turizmin beş temel özelliği vardır: Turizm, olaylar ve ilişkiler toplamıdır; bu olaylar insanların destinasyonlara seyahatinden ve oradaki kalışlarından doğar; söz konusu seyahatler kişilerin olağan yaşam ve çalışma ortamlarının dışına yöneliktir; bu hareketlilik geçici ve kısa sürelidir; ziyaretin amacı çalışmaya yönelik değildir. Bir seyahatin turizm kapsamında değerlendirilebilmesi için sürekli ikamet yerinin dışına çıkılması, gelir getirici bir faaliyetin söz konusu olmaması ve seyahat sonunda ikamet yerine geri dönülmesi gerekmektedir.

Turist Kavramı ve Turist Tiplemeleri

UNWTO'nun kabul ettiği tanıma göre turistler, gittikleri ülkede en az 24 saat kalan ve boş zaman değerlendirme (tatil, sağlık, din, spor) ya da iş amaçlı (toplantı, aile ziyareti, görev) faaliyetlere katılan geçici ziyaretçilerdir. UNWTO ayrıca istatistiksel sınıflandırma amacıyla gezgin, ziyaretçi, turist, günübirlikçi ve transit yolcu gibi kavramları da tanımlamıştır. Buna göre ziyaret edilen ülkede en az bir geceleme yapan kişi turist, geceleme yapmadan dönen kişi ise günübirlikçi olarak adlandırılmaktadır. Göçmenler, sınır çalışanları, diplomatlar, askerî personel, mülteciler ve transit yolcular uluslararası ziyaretçi istatistiklerine dahil edilmez.

Turistlerin turizme katılım amaçları altı başlık altında toplanmaktadır: boş zaman ve tatil, arkadaş ve akraba ziyaretleri, iş ve mesleki faaliyetler, sağlık, din ve hac ile diğer nedenler. Bu amaçlar arasında tatil ve dinlenme en büyük paya sahiptir.

Turizm yazını incelendiğinde çeşitli turist tiplemelerinin geliştirildiği görülmektedir. Cohen (1972), turist rollerine dayalı dörtlü bir sınıflandırma önermiştir: Örgütlenmiş kitle turistleri en az maceracı olanlardır; gezi planları önceden belirlenmiştir ve yeniliklere kapalıdırlar. Bireysel kitle turistleri temel düzenlemeleri seyahat acentesine bırakmakla birlikte gezi planlarında belirli ölçüde söz sahibidirler. Araştırıcı turistler kendi programlarını kendileri hazırlar, yerel halkla kaynaşmayı tercih ederler. Başıboş turistler ise sabit bir planları olmaksızın yerel yaşama tam anlamıyla dahil olmaya çalışır, turizm işletmelerinden uzak dururlar.

Plog (1974) kişilik özelliklerine dayalı bir sınıflandırma geliştirmiştir: Dışa dönükler yenilik ve macera arayışındadır, farklı kültürlerle bir arada olmaktan hoşlanırlar. İçe dönükler tanıdık ortamları ve önceden planlanmış paket turları tercih eder, güvenliği ön planda tutarlar. Orta merkezliler bu iki uç arasında yer alır. Smith (1977) ise turist sayısı ve yerel şartlara uyum düzeyine göre araştırıcı, seçkin, farklı, öncü kitle, kitle turizmi ve charter turizmi olmak üzere altı kategori belirlemiştir. Decrop ve Snelders (2005) karar verme süreçleri temelinde alışılmış, akılcı, hedonik, fırsatçı, kısıtlı ve uyumlu turist tiplerini tanımlamıştır.

Turizmin Tarihsel Gelişimi ve Geleceğe Yönelik Eğilimler

İnsanoğlunun yer değiştirme hareketleri çok eski tarihlere uzanmaktadır. İlk çağlarda bu hareketlerin temel nedenleri savaş, din, sağlık ve ticaretti. Turizm olgusunun başlangıcı Sümerler, Finikeliler ve Mısırlılara kadar götürülmekte; eski Yunan dönemindeki olimpiyatlar ise günümüz spor turizminin ilk örnekleri arasında sayılmaktadır. Orta Çağ'da dinî seyahatler ve ticaret amaçlı yolculuklar öne çıkmış, seyahat edebilenler ağırlıklı olarak askerler, tacirler ve zengin kesimden oluşmuştur. Bu dönemde at arabaları ve gemiler başlıca ulaşım araçlarıydı; İpek Yolu üzerinden gerçekleştirilen ticari seyahatler dönemin önemli hareketlilikleri arasında yer almaktadır.

17. yüzyılda aristokrat çocuklarının Fransa ve İtalya'ya eğitim amaçlı gönderilmesiyle şekillenen "Grand Tour" seyahatleri turizm tarihinde ayrı bir yere sahiptir. 1814 yılında Thomas Cook tarafından organize edilen ve trenin kullanıldığı seyahat ise ilk organize tur olarak literatürde geçmektedir. 1900'lü yıllarda jet uçaklarının devreye girmesi, işçilere ücretli tatil hakkının tanınması, karayolu ulaşımının gelişmesi ve modern konaklama işletmelerinin yaygınlaşması turizmi orta ve düşük gelirli kesimlere de ulaştırmıştır. 1950'li yıllardan itibaren "deniz, kum, güneş" üçlüsüne dayalı kitle turizmi turizm faaliyetleri içinde belirleyici bir konum kazanmıştır.

UNWTO'nun "2030'lara Doğru Turizm" araştırmasına göre uluslararası turist sayısının 2020'de 1,4 milyara, 2030'da ise 1,8 milyara ulaşması öngörülmüştür. Yeni turizm talebinin büyük bölümünün Asya-Pasifik bölgesine yöneleceği, hava yolu taşımacılığının liderliğini sürdüreceği ve bölgeler arası seyahatlerin bölge içi seyahatlerden daha hızlı artış göstereceği tahmin edilmektedir. Gelecekte daha deneyimli, bağımsız ve seçici turist tiplerinin sayısının artması, sağlık ve gastronomi turizmine yönelik eğilimlerin güçlenmesi, bilgi ve iletişim teknolojilerinin destinasyon seçimi ile rezervasyon süreçlerindeki ağırlığının büyümesi ve bireysel çevrimiçi rezervasyonların seyahat acentesi kullanımının önüne geçmesi beklenen başlıca gelişmeler arasında sayılmaktadır.

Turizmin Disiplinlerarası Boyutu

Turizm, özü itibarıyla disiplinlerarası bir alan olup pek çok bilim dalıyla doğrudan ya da dolaylı ilişki içindedir.

Ekonomi ile ilişkisi açısından turizm faaliyetleri; üretim, tüketim, istihdam, millî gelir ve ödemeler dengesi gibi temel ekonomik kavramlarla iç içe geçmektedir. Turistlerin ulaşım, konaklama, yeme-içme ve eğlence harcamaları gidilen bölgelerde üretimi ve istihdamı canlandırmakta; turist kabul eden ülkenin ödemeler dengesine olumlu katkı sağlamaktadır.

İşletme bilimi ile ilişkisi, turistlerin sürekli yaşadıkları ortam dışında mal ve hizmet ihtiyaçlarını işletmeler aracılığıyla karşılamasından kaynaklanır. Konaklama ve yeme-içme işletmeleri bu etkileşimin en belirgin örnekleridir.

Hukuk alanıyla bağlantı, tur sözleşmeleri, vize ve pasaport işlemleri, uluslararası turizm antlaşmaları ve turistlerle yerel halk arasındaki hukuki ilişkiler üzerinden kurulmaktadır.

Sosyoloji ile ilişki, farklı kültürlerden insanların bir araya gelmesiyle ortaya çıkan sosyokültürel değişimler üzerinden şekillenir. Dinî inançlar, ahlaki değerler, yaşam biçimi, dil ve sanat bu değişimlerin gerçekleştiği başlıca alanlar olarak tanımlanmaktadır.

Davranış bilimleri, turistlerin tüketici olarak davranışlarını, tutumlarını, algılarını ve beklentilerini inceler. Turistlerin alışılmış ortamlarındaki davranışları ile gittikleri destinasyonlardaki davranışları arasındaki farklılıklar bu alanın temel sorularından birini oluşturmaktadır.

Pazarlama ile ilişki, turistlerin istek ve ihtiyaçlarının belirlenmesi ve buna uygun hizmetlerin tasarlanması ekseninde kurulur. Turizmin hizmet sektörünün bir parçası olması nedeniyle bu ilişki büyük ölçüde hizmet pazarlaması çerçevesinde ele alınmaktadır.

Coğrafya, insan ile mekân arasındaki ilişkiyi inceleyen bir disiplin olarak turizmdeki yer değiştirme hareketleri ve mekânın bu hareketler üzerindeki etkisi bakımından turizmle kesişmektedir. Bu kesişim, turizm coğrafyası adıyla bağımsız bir alt disiplin olarak da gelişmeye devam etmektedir. Çevre bilimi ise doğal kaynakların turizm için çekicilik unsuru oluşturması ve turizm faaliyetlerinin bu kaynaklar üzerinde yaratabileceği baskı nedeniyle turizmle sıkı bir ilişki içindedir.

Önemli Noktalar

• Turizm; kişinin olağan yaşam ve çalışma ortamının dışına, bir yılı aşmamak üzere yaptığı, gelir getirici olmayan ve kalıcı iskâna dönüşmeyen geçici seyahat ve konaklama faaliyetleridir.
• Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü (UNWTO) turizmi iç, aktif dış ve pasif dış turizm olarak üçe ayırır; aktif dış turizm döviz kazandırırken pasif dış turizm döviz çıkışına neden olur.
• Ücretli tatil hakkının yaygınlaşması ve orta sınıfın genişlemesi turizmi tarihsel olarak toplumun geniş kesimlerine yayan başlıca etkenler arasında yer alır.
• Turizm araştırmaları; Cohen (1972), Plog (1974) ve Smith (1977) gibi akademisyenlerin önerdiği turist tiplemelerini kullanarak tüketici davranışlarını anlamlandırmaya çalışır.
• UNWTO, 2030 yılında uluslararası turist sayısının 1,8 milyara ulaşacağını öngörmekte; gelecekte bağımsız ve deneyimli turist profilinin ağırlık kazanacağı tahmin edilmektedir.

Temel Kavramlar

Başvurulabilecek Kaynaklar

• Burkart, A.J. and Medlik, S. (1974). Tourism: Past, Present and Future. London: Heinemann.
• Cohen, E. (1972). Toward a sociology of international tourism. Social Research, 39(1), 164–182.
• Decrop, A. and Snelders, D. (2005). A grounded typology of vacation decision-making. Tourism Management, 26(2), 121–132.
• Doğan, H.Z. (2004). Turizmin Sosyo-Kültürel Temelleri (2. Baskı). Ankara: Detay Yayıncılık.
• Eralp, Z. (1983). Genel Turizm. Ankara: Ankara Üniversitesi Basın Yayın Yüksek Okulu Yayınları.