Zarar Azaltma Nedir?
Zarar azaltma; uzun bir dönem içerisinde tehlikelerin ve bu tehlikelerin ortaya çıkarabileceği can ve mal kayıplarının azaltılması veya ortadan kaldırılabilmesi için planlanan, uygulanan ve sürekliliği olan her türlü faaliyeti kapsar. Bu tanım, zarar azaltmanın kısa vadeli bir tepki değil, sistematik ve uzun soluklu bir çalışma biçimi olduğunu ortaya koymaktadır.
Zarar azaltmanın etkin biçimde uygulanabilmesi için öncelikle toplumsal dirençsizlik kavramının anlaşılması gerekmektedir; çünkü dirençsizlik, zarar azaltma yaklaşımlarının önündeki temel engeli oluşturmaktadır.
Toplumsal Dirençsizlik
Dirençsizlik; bir toplumun sahip olduğu fiziksel, sosyal, ekonomik ve çevresel faktörlerin durumundan ortaya çıkmakta ve tehlikelerin etkileri karşısında toplumun kırılganlığını artıran süreç olarak tanımlanmaktadır. Dirençsizliğin oluşumunda etkili başlıca faktörler şunlardır:
- Fiziksel faktörler: Yapıların zayıf ve eksik tasarım ve inşaa süreçleri; fiziksel çevrenin kırılgan bir yapıya sahip olması
- Sosyal faktörler: Toplumsal bilgi ve farkındalığın eksikliği; afet hazırlığına yönelik toplumsal katılımın yetersizliği
- Ekonomik faktörler: Farklı mal ve varlıkların yetersiz korunumu; ekonomik kaynaklara erişimin kısıtlı olması
- Çevresel faktörler: Ekolojik dengenin bozulmuş olması; doğal koruyucu tampon alanların (ormanlar, sulak alanlar) tahribi
Dirençsizlik ile zarar azaltma arasında doğrudan ve tersine orantılı bir ilişki bulunmaktadır: Toplumsal dirençsizlik ne ölçüde azalırsa zarar azaltma o ölçüde etkinleşir.
Dirençsizlikten Dirençliliğe: Afet Yönetiminin Hedefi
Afet yönetimi sürecinin nihai hedefi, dirençsiz bir toplumu dirençli bir topluma dönüştürmektir. Bu dönüşüm iki aşamada ele alınmaktadır:
Afet öncesi: Geçmiş afet deneyimlerinden, bilgi birikiminden ve teknolojik gelişmelerden yararlanarak toplumun dirençliliğini artıracak zarar azaltma çalışmaları yürütülmelidir. Bu çalışmalar; hem toplumun hem de fiziksel çevrenin zayıflıklarını azaltmayı veya bütünüyle ortadan kaldırmayı hedefler.
Afet sonrası: Meydana gelen olayın afete dönüşmesine neden olan dirençsizlik noktaları tespit edilerek bu noktaları ortadan kaldıracak müdahaleler hayata geçirilmelidir. Başarılı bir iyileştirme sürecinde afet öncesine göre daha iyi koşullara dönmek temel hedeftir.
Başarısız bir afet yönetimi sürecinde toplum, eskiden de kırılgan olan koşullara geri döner ya da daha da zayıflar. Başarılı bir süreçte ise topluluklar; önceki koşullardan daha dirençli, daha hazırlıklı ve daha güçlü bir yapıya kavuşur.
Zarar Azaltmanın Temel Amaçları
Zarar azaltma yaklaşımının içeriğini oluşturan temel amaçlar, kaynakların etkin kullanımı için sağlıklı ve sürdürülebilir bir planlama ve koordinasyon zeminini gerektirir:
Tehlike Haritalarının Hazırlanması
Ülkede belirlenmiş herhangi bir tehlike — deprem, sel, çığ düşmesi, toprak kayması gibi doğa kaynaklı tehlikeler — için farklı ölçeklerde haritalar hazırlanması gerekmektedir. Bu haritalar iki ölçekte ele alınmaktadır:
- Makro ölçek: Ülke, bölge ve kent ölçeğindeki büyük ölçekli haritalar; genel tehlike dağılımı hakkında bilgi aktarır.
- Mikro ölçek: Mahalle, parsel ya da yapı adası ölçeğindeki haritalar; yerel riske yönelik ayrıntılı değerlendirme sağlar.
Diğer Temel Amaçlar
- Erken uyarı sistemlerinin kurulması: Tehlikenin gerçekleşmeden önceden tespit edilerek toplumun uyarılması
- Yapı güvenliğinin sağlanması: Mevcut yapı stoğunun güçlendirilmesi ve yeni yapıların afete dayanıklı standartlarda inşa edilmesi
- Sigorta ve ekonomik kaynak oluşturma: Sigorta mekanizmaları ile afet zararlarının finansman yükünü topluma yayma
- Kentsel dönüşüm çalışmaları: Sağlıklı ve güvenli yerleşim alanları oluşturulabilmesi için riskli yerleşim yerlerinin dönüşümü
- Eğitim ve bilinçlendirme: Afetlerden etkilenecek halkın, kurumların ve iş yerlerinin gerekli önlemleri alabilmesi için bilgi temelli hazırlık
- Kısa, orta ve uzun vadeli planların hazırlanması: Mevcut zarar azaltma önlemlerinin değerlendirilmesi ve çok yıllı eylem planlarının oluşturulması
Uluslararası İşbirliğinin Önemi
Afet zararlarının azaltılmasında yaşanan pek çok örnek; afet tehlike ve risklerinin yalnızca afetten doğrudan etkilenen ülkelerin sorumluluğu olmadığını açıkça göstermektedir. Günümüzde afetlerin etki ve şiddetlerinin artması ile bu etkilerin sınırları aşarak birden fazla ülkeyi eş zamanlı etkilemesi, uluslararası işbirliğinin ön plana çıkarılmasını zorunlu kılmaktadır.
Uluslararası boyutu olan bu yaklaşım doğrultusunda; ülkeler arası işbirliğini geliştirmeye yönelik stratejiler belirlenmelidir. Uluslararası organizasyonların ve ülkeler arası ağların oluşturulması, zarar azaltma kapasitesini bireysel ulusal çabaların çok ötesine taşımaktadır.
Zarar Azaltma Faaliyetlerinin Kapsamı
Zarar azaltma faaliyetleri, geniş bir eylem alanını kapsamaktadır:
- Uygulanmış ve uygulanmamış afet yönetimi çalışmalarının sistematik biçimde belirlenmesi
- Mevcut zarar azaltma önlemlerinin etkinlik açısından değerlendirilmesi
- Toplumu ve farklı kurum ve kuruluşları ilgilendiren kapasite geliştirme programları
- Farklı hazırlık düzeyindeki topluluklar için uyarlanmış bilgilendirme materyalleri
- Uygulamalar arasındaki koordinasyon ve kaynakların verimli kullanılması
Önemli Noktalar
- Zarar azaltma; tehlikeler ve kayıpları uzun dönemde azaltmak için planlanan ve uygulanan, sürekliliği olan her türlü faaliyeti kapsar; kısa vadeli acil tepkiyle değil, kalıcı risk düşürmeyle ilgilenir.
- Toplumsal dirençsizlik fiziksel, sosyal, ekonomik ve çevresel faktörlere dayalı çok boyutlu bir kırılganlık sürecidir; dirençsizlik azaldıkça zarar azaltma daha etkili hale gelir.
- Afet yönetiminin nihai hedefi, dirençsiz toplumun dirençli topluma dönüşümüdür; başarılı iyileştirme afet öncesi koşulları değil, ondan daha iyi koşulları hedefler.
- Tehlike haritaları makro (ülke/bölge/kent) ve mikro (mahalle/parsel) ölçeklerde hazırlanır; bu haritalar kaynak tahsisi ve planlama kararlarının temeli oluşturur.
- Sigorta mekanizmaları, kentsel dönüşüm, erken uyarı sistemleri ve eğitim; zarar azaltmanın temel araçları arasında yer alır.
- Afet etkileri ülke sınırlarını aşmakta; uluslararası organizasyonlar ve işbirliği ağları ulusal zarar azaltma kapasitesini önemli ölçüde güçlendirmektedir.
Temel Kavramlar
| Kavram | Tanım |
|---|---|
| Zarar Azaltma | Uzun dönemde tehlikelerden kaynaklanan can ve mal kayıplarını azaltmak ya da ortadan kaldırmak için planlı ve sürekli yürütülen faaliyetler bütünü |
| Dirençsizlik | Bir toplumun fiziksel, sosyal, ekonomik ve çevresel kırılganlıklarından kaynaklanan ve tehlikelerin yıkıcı etkisini artıran durum |
| Dirençlilik | Toplulukların tehlikeler karşısında dayanma, uyum sağlama ve daha güçlü biçimde toparlanma kapasitesi |
| Tehlike Haritası | Belirli bir doğal tehlikenin (deprem, sel vb.) etki alanını ve şiddet dağılımını gösteren coğrafi belge; risk planlamasının temel aracı |
| Kentsel Dönüşüm | Afet riskini barındıran yerleşim alanlarının güvenli ve sağlıklı yapılara dönüştürülmesi sürecidir |
| Erken Uyarı Sistemi | Tehlikenin gerçekleşmesinden önce halkı ve kurumları bilgilendiren izleme ve uyarı altyapısı |
Başvurulabilecek Kaynaklar
- ADRC. (2005). Total Disaster Risk Management: Good Practices. Kobe: Asian Disaster Reduction Center.
- UN-ISDR. (2009). Terminology on Disaster Risk Reduction. Geneva: United Nations.
- Tierney, K.J. (2001). Facing the Unexpected: Disaster Preparedness and Response in the United States. Washington: Joseph Henry Press.
- Quarantelli, E.L. (1998). What Is a Disaster? Perspectives on the Question. London: Routledge.